Праект КАНСТЫТУЦЫI (от 03.06.2021)

Рэдакцыя ад 2021.03.09

Мы, народ Беларусі,

усведамляючы сваю адказнасць перад цяперашнім і будучымі пакаленнямі,

абапіраючыся на шматвяковую гісторыю развіцця беларускай дзяржаўнасці ад Полацкага княства да нашых дзён,

аддаючы належнае праву, па-беларуску запісанаму ў Статутах Вялікага княства Літоўскага і беларускіх Канстытуцыях,

сцвярджаючы неад’емным права беларускага народа на самавызначэнне і дзяржаўную незалежнасць,

пацвярджаючы сваю прыхільнасць да агульначалавечых каштоўнасцей, правоў і свабодаў чалавека,

жадаючы развiваць дружалюбныя адносіны і супрацоўніцтва з іншымі дзяржавамі,

паважаючы і захоўваючы нацыянальную самабытнасць, мову і культуру,

імкнучыся да росквіту краіны і кожнага чалавека, міру і спакою на беларускай зямлі,

прымаем гэтую Канстытуцыю — Асноўны закон Рэспублікі Беларусь.

РАЗДЗЕЛ I

АСНОВЫ КАНСТЫТУЦЫЙНАГА ЛАДУ

Артыкул 1. Рэспубліка Беларусь — Беларусь — з’яўляецца суверэннай прававой дэмакратычнай унітарнай дзяржавай.

Назвы Рэспубліка Беларусь і Беларусь раўназначныя.

Артыкул 2. Чалавек, яго правы і свабоды з’яўляюцца найвышэйшай каштоўнасцю.

Галоўны абавязак дзяржавы — прызнанне, захаванне, забеспячэнне і абарона правоў і свабод чалавека, стварэнне ўмоў для свабоднага і годнага развіцця асобы.

Артыкул 3. Рэспубліка Беларусь валодае вяршэнствам улады на сваёй тэрыторыі, незалежнасцю ў ажыццяўленні ўнутранай і знешняй палітыкі.

Артыкул 4. Адзінай крыніцай улады і носьбітам суверэнітэту ў Рэспубліцы Беларусь з’яўляецца народ.

Народ ажыццяўляе сваю ўладу непасрэдна, а таксама праз органы дзяржаўнай улады і органы мясцовага самакіравання.

Ніхто не можа прысвойваць ўладу народа. Захоп улады або прысваенне ўладных паўнамоцтваў караюцца згодна з законам.

Артыкул 5. Народ і кожны грамадзянін Беларусі маюць права на супраціў прыгнёту — супрацьдзеянне любому, хто прадпрымае спробу ліквідаваць канстытуцыйны лад, калі іншыя сродкі, прадугледжаныя Канстытуцыяй, не могуць быць выкарыстаныя.

Артыкул 6. Дзяржаўная ўлада ў Рэспубліцы Беларусь ажыццяўляецца на аснове падзелу на заканадаўчую, выканаўчую і судовую.

Органы заканадаўчай, выканаўчай і судовай уладаў у межах сваіх паўнамоцтваў самастойныя. Яны ўзаемадзейнічаюць паміж сабой, стрымліваюць і ўраўнаважваюць адзін аднаго.

Артыкул 7. У Рэспублiцы Беларусь пытанні мясцовага значэння вырашаюцца шляхам мясцовага самакіравання.

Суб’екты мясцовага самакіравання ў межах сваіх паўнамоцтваў самастойныя.

Артыкул 8. Тэрыторыя Рэспублікі Беларусь з’яўляецца натуральнай умовай iснавання i прасторавай мяжой самавызначэння народа, асновай яго дабрабыту і суверэнітэту Беларусі.

Тэрыторыя Беларусі цэласная і неадчужальная.

Адміністрацыйна-тэрытарыяльнае дзяленне Рэспублікі Беларусь вызначаецца законам.

Дзяржава садзейнічае ўстойліваму і сувымернаму сацыяльна-эканамічнаму развіццю адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак.

Артыкул 9. У Рэспубліцы Беларусь устанаўліваецца вяршэнства права і закона.

Канстытуцыя мае вышэйшую юрыдычную сілу і прамое дзеянне.

Дзяржава, органы дзяржаўнай улады, органы мясцовага самакіравання, службовыя асобы абавязаны захоўваць Канстытуцыю Рэспублікі Беларусь і законы.

Прававыя акты, якiя ва ўстаноўленым Канстытуцыяй і законам парадку прызнаныя неканстытуцыйнымі, страчваюць юрыдычную сілу.

Рэспубліка Беларусь прызнае прыярытэт агульнапрызнаных прынцыпаў міжнароднага права і забяспечвае адпаведнасць ім заканадаўства.

Не дапускаецца заключэнне Рэспублікай Беларусь міжнародных дагавораў, якія не адпавядаюць Канстытуцыі.

Ратыфікаваны Рэспублікай Беларусь міжнародны дагавор мае прыярытэт перад законам і з’яўляецца часткай нацыянальнага заканадаўства.

Акты заканадаўства падлягаюць апублікаванню, акрамя выпадкаў, калі ўтрымліваюць ахоўныя законам звесткі.

Кожны акт заканадаўства прымаецца і публікуецца на дзвюх дзяржаўных мовах.

Артыкул 10. Рэспубліка Беларусь забяспечвае бяспеку чалавека, грамадства і дзяржавы.

Дзяржава ахоўвае законнасць і правапарадак, абараняе насельніцтва ад надзвычайных сітуацый прыроднага і тэхнагеннага характару.

Беларусь абараняе свой суверэнітэт, тэрытарыяльную цэласнасць, непарушнасць сваіх межаў і канстытуцыйны лад.

Артыкул 11. У Рэспубліцы Беларусь прызнаецца разнастайнасць ідэалогій і поглядаў, гарантуецца свабода палітычнай дзейнасці грамадзян і іх аб’яднанняў у рамках Канстытуцыі і законаў.

Ніякая ідэалогія не можа вызначацца ў якасці дзяржаўнай або абавязковай.

Палітычныя партыі садзейнічаюць выяўленню і выказванню палітычнай волі грамадзян, удзельнічаюць у выбарах.

Артыкул 12. Рэлігіі і веравызнанні роўныя перад законам. Ніякая рэлігія не можа вызначацца ў якасці дзяржаўнай або абавязковай.

Свабода дзейнасці рэлігійных арганізацый гарантуецца ў рамках Канстытуцыі і законаў.

Артыкул 13. Сродкам масавай інфармацыі гарантуецца свабода слова.

Манапалізацыя сродкаў масавай інфармацыі дзяржавай, арганізацыямі не дапускаецца.

Цэнзура забароненая.

Артыкул 14. У Рэспубліцы Беларусь забяспечваецца роўнасць прыватнай, дзяржаўнай і камунальнай уласнасці.

Дзяржава стварае роўныя ўмовы гаспадарання для ўсіх эканамічных суб’ектаў, стымулюе добрасумленную канкурэнцыю, заахвочвае прадпрымальніцтва, эканамічныя ініцыятывы грамадзян, падтрымлівае адкрытасць унутранага і знешняга гандлю і інвестыцый.

Закон абараняе правы суб’ектаў гаспадарання і ўстанаўлівае іх адказнасць за парушэнне заканадаўства.

Законам могуць быць вызначаны аб’екты, якія знаходзяцца толькі ў дзяржаўнай або камунальнай уласнасці, або ўстаноўлены асобы парадак пераходу іх у прыватную ўласнасць, а таксама замацавана выключнае права дзяржавы на ажыццяўленне асобных відаў дзейнасці.

Дзяржава ажыццяўляе кантроль за рацыянальным выкарыстаннем зямлі і іншых прыродных рэсурсаў.

Артыкул 15. Праца абараняецца ў Рэспубліцы Беларусь як асноўная крыніца грамадскага дабрабыту.

Дзяржава забяспечвае ўмовы для годнай працы, якая з’яўляецца свабоднай, бяспечнай, сацыяльна абароненай, не прыніжае годнасць чалавека і спрыяе развіццю асобы.

Артыкул 16. Сям’я як першааснова арганізацыі грамадства і станаўлення чалавека знаходзіцца пад аховай дзяржавы. Закон абараняе членаў сям’і, гарантуе іх правы і абавязкі.

Артыкул 17. Рэспубліка Беларусь — сацыяльная дзяржава, у якой рэалізуецца прынцып сацыяльнай справядлівасці.

Дзяржава прымае меры для павышэння якасці жыцця насельніцтва, забяспечвае гарантаваны мінімальны памер аплаты працы, у адпаведнасці з законам ажыццяўляе сацыяльнае забеспячэнне і іншыя віды сацыяльнай абароны і падтрымкі.

Артыкул 18. У Рэспубліцы Беларусь прызнаецца каштоўнасць адукацыі і ствараюцца спрыяльныя ўмовы для ажыццяўлення адукацыйнай дзейнасці.

Дзяржава кантралюе якасць адукацыі, яе сувязь з навукай і практыкай. Адукацыя мае свецкі характар.

Артыкул 19. Дзяржава ахоўвае здароўе людзей, стымулюе клопат кожнага пра стан свайго здароўя і распаўсюджванне здаровага ладу жыцця.

Дзяржава садзейнічае развіццю медыцыны, яе прафілактычнай накіраванасці, стварае ўмовы для даступнага і кваліфікаванага медыцынскага абслугоўвання.

Артыкул 20. Рэспубліка Беларусь забяспечвае экалагічную бяспеку, ахову і паляпшэнне навакольнага асяроддзя, прымае вычарпальныя меры па пераадоленні наступстваў Чарнобыльскай катастрофы і абароне пацярпелых ад яе грамадзян.

Артыкул 21. У Рэспубліцы Беларусь рэалізуецца прынцып сацыяльнай салідарнасці, прызнаецца ўклад розных сацыяльных супольнасцей у агульнае дабро і іх роўнасць перад законам.

Дзяржава прызнае і заахвочвае добраахвотнае служэнне на карысць грамадства.

Адносіны ў сацыяльна-працоўнай сферы ажыццяўляюцца на прынцыпах сацыяльнага партнёрства.

Артыкул 22. Рэспубліка Беларусь садзейнічае развіццю беларускай нацыі, росту яе самасвядомасці і прызнанню аб’ектыўнага значэння ўсіх этапаў айчыннай гісторыі.

Дзяржава ўмацоўвае сувязі з беларусамі, якія жывуць за мяжой.

Гарантуецца свабоднае развіццё ўсіх нацыянальных супольнасцей у Рэспубліцы Беларусь.

Артыкул 23. Дзяржава адказвае за захаванне і папулярызацыю гісторыка-культурнай і духоўнай спадчыны народа Беларусі, садзейнічае развіццю культуры.

Артыкул 24. Рэспубліка Беларусь у сваёй знешняй палітыцы зыходзіць з прынцыпаў роўнасці дзяржаў, непрымянення сілы або пагрозы сілай, мірнага ўрэгулявання спрэчак, добрасумленнага выканання міжнародных абавязацельстваў, неўмяшання ва ўнутраныя справы, міжнароднага супрацоўніцтва і іншых агульнапрызнаных прынцыпаў і нормаў міжнароднага права.

Беларусь імкнецца да статусу пастаяннага нейтралітэту. Тэрыторыя дзяржавы вольная ад ядзернай зброі.

Рэспубліка Беларусь у адпаведнасці з нормамі міжнароднага права можа на добраахвотнай аснове ўваходзіць у міждзяржаўныя ўтварэнні і выходзіць з іх. Рашэнне аб гэтым прымаецца на нацыянальным рэферэндуме.

Артыкул 25. Дзяржаўнымі мовамі ў Рэспубліцы Беларусь з’яўляюцца беларуская і руская мовы.

Паважаючы права кожнага выбіраць мову зносін, дзяржава ажыццяўляе меры па пашырэнні выкарыстання беларускай мовы для наступнага надання яму ў Канстытуцыі статусу адзінай дзяржаўнай мовы.

Артыкул 26. Сімваламі Рэспублікі Беларусь з’яўляюцца яе сцяг, герб, гімн і дэвіз.

Дзяржаўны сцяг уяўляе сабой палотнішча, якое складаецца з трох гарызантальных роўнавялікіх палос белага, чырвонага і белага колеру.

Дзяржаўны герб Рэспублікі Беларусь — шчыт чырвонага колеру з выявай пагоні белага (срэбнага) колеру.

Дэвіз дзяржавы — «Жыве Беларусь!».

Апісанне і парадак выкарыстання дзяржаўных сімвалаў вызначаецца законам.

Артыкул 27. Сталіца Рэспублікі Беларусь — горад Мінск.

Статус горада Мінска вызначаецца законам.

РАЗДЗЕЛ II

ПРАВЫ, СВАБОДЫ І АБАВЯЗКІ ЧАЛАВЕКА

Артыкул 28. Усе людзі вольныя і роўныя ў сваіх правах.

Асноўныя правы і свабоды неад’емныя і належаць чалавеку ад нараджэння.

Годнасць асобы з’яўляецца недатыкальным і абсалютным правам, якое падлягае ахове і пасля смерці чалавека.

Кожны чалавек, карыстаючыся сваімі правамі і свабодамі, павінен паважаць правы, свабоды і годнасць іншых людзей.

Артыкул 29. Правы і свабоды чалавека абавязковыя для заканадаўчай і выканаўчай улады, мясцовага самакіравання і правасуддзя як непасрэдна дзеючае права.

Артыкул 30. Кожны чалавек мае неад’емнае права на жыццё.

Смяротнае пакаранне як мера пакарання забараняецца.

Кожны чалавек мае права абараняць сваё жыццё і жыццё любой асобы ад супрацьпраўных замахаў.

Артыкул 31. Кожны чалавек мае права на свабоду і асабістую недатыкальнасць.

Абмежаванне або пазбаўленне асабiстай свабоды магчыма толькі па рашэнні суда ў выпадках і парадку, устаноўленых законам. Да вынясення судовай пастановы не дапускаецца затрыманне і ўтрыманне чалавека пад вартай больш за 48 гадзін.

Ніхто не павінен падвяргацца катаванням, жорсткаму, бесчалавечнаму або прыніжальнаму годнасць абыходжанню або пакаранню, а таксама без добраахвотнай згоды падвяргацца медыцынскім або іншым доследам.

Артыкул 32. Нiхто не можа быць прызнаны вінаватым у злачынстве, калі яго віна не будзе даказана ў прадугледжаным законам парадку і ўстаноўлена прысудам суда, які ўступіў у законную сілу. Абвінавачаная асоба не абавязана даказваць сваю невінаватасць.

Артыкул 33. Ніхто не павінен быць змушаны даваць паказанні і тлумачэнні супраць самога сябе, членаў сваёй сям’і, блізкіх сваякоў. Доказы, атрыманыя з парушэннем закона, не маюць юрыдычнай сілы.

Артыкул 34. Кожны чалавек мае права на недатыкальнасць прыватнага жыцця, у тым ліку асабістую і сямейную таямніцу, таямніцу запісаў, перапіскі і перамоў з выкарыстаннем любых сродкаў.

Кожны чалавек мае права самастойна вырашаць, якая інфармацыя аб ім можа быць перададзена iншым асобам і пры якіх абставінах, а таксама на забеспячэнне канфідэнцыяльнасці і цэласнасці персанальнай інфармацыі, якая захоўваецца ў iншых асоб.

Артыкул 35. Кожны чалавек, які знаходзіцца ў краіне на законных падставах, мае права свабодна перамяшчацца і выбіраць месца жыхарства ў межах Рэспублікі Беларусь, пакідаць яе і бесперашкодна вяртацца назад у сваю краіну.

Артыкул 36. Права прыватнай уласнасці, недатыкальнасць уласнасці, права яе атрымання ў спадчыну ахоўваюцца законам.

Кожны чалавек мае права мець маёмасць ва ўласнасці, валодаць, карыстацца і распараджацца маёмасцю як аднаасобна, так і сумесна з іншымі асобамі.

У Рэспубліцы Беларусь па рашэнні суда дапускаецца канфіскацыя маёмасці, набытай незаконным шляхам, як частка стратэгіі процідзеяння карупцыі.

Прымусовае адчужэнне ўласнасці дапускаецца толькі па матывах грамадскай неабходнасці, на падставе i ў парадку, устаноўленых законам, і пры ўмове папярэдняга і поўнага пакрыцця кошту адчужальнай маёмасці.

Артыкул 37. Жыллё недатыкальнае.

Ніхто не мае права без законнай падставы пранікаць у жыллё і іншыя ўладанні грамадзян супраць волі ўладальніка.

Артыкул 38. Кожны чалавек валодае свабодай сумлення і рэлігіі, уключаючы права вызнаваць індывідуальна ці сумесна з іншымі любую рэлігію або не вызнаваць ніякай, публічным або прыватным чынам выконваць рэлігійныя абрады, карыстацца рэлігійнай дапамогай па месцы свайго знаходжання, свабодна выбіраць, мець і распаўсюджваць рэлігійныя і іншыя светапоглядныя перакананні і дзейнічаць у адпаведнасці з імі.

Артыкул 39. Кожны чалавек валодае свабодай думкі, меркаванняў і перакананняў, правам на іх бесперашкоднае выказванне. Гэта права ўключае свабоду атрымліваць, здабываць з агульнадаступных крыніц і распаўсюджваць інфармацыю і ідэі, незалежна ад дзяржаўных межаў.

Абмежаванне доступу да інтэрнэту ці да якой-небудзь яго часткі для ўсяго насельніцтва ці для асобных супольнасцяў, запаволенне аперацый у інтэрнэце ў цэлым або ў якіх-небудзь яго частках не дапускаецца.

Артыкул 40. Шлюб, сям’я, мацярынства, бацькоўства i дзяцiнства знаходзяцца пад абаронай дзяржавы.

Жанчына і мужчына па дасягненнi шлюбнага ўзросту маюць права на добраахвотнай аснове ўступіць у шлюб і стварыць сям’ю. Муж і жонка раўнапраўныя ў сямейных адносінах.

Бацькi або асобы, якiя iх замяняюць, маюць права i абавязаны выхоўваць дзяцей, клапаціцца аб іх здароўі, развіцці і навучанні. Дзіця мае права на адмысловую абарону яго жыцця і здароўя, на магчымасць ўсебаковага развіцця яго асобы ва ўмовах свабоды і павагі яго годнасці. Дзiця не павiнна падвяргацца жорсткаму абыходжанню або знявазе, прыцягвацца да работ, якія могуць нанесці шкоду яго фізічнаму, разумоваму або маральнаму развiццю. Дзеці абавязаны клапаціцца пра бацькоў, а таксама пра асоб, якiя iх замяняюць, і аказваць ім дапамогу. Сям’я абавязаная клапаціцца аб сваіх членах, якія маюць патрэбу ў дапамозе.

Дзеці могуць быць аддзелены ад сваёй сям’і супраць волі бацькоў і іншых асоб, якія іх замяняюць, толькі на падставе рашэння суда, калі бацькі або іншыя асобы, якiя iх замяняюць, не выконваюць сваіх абавязкаў.

Артыкул 41. Кожнае дзіця ажыццяўляе правы і свабоды чалавека ў адпаведнасці са сваім узростам і ўзроўнем сталасці.

Дзецям гарантуецца асаблівая абарона ад сацыяльнай, эканамічнай, фізічнай, псіхічнай ці іншай эксплуатацыі або злоўжыванняў. Правы дзіцяці падтрымліваюцца і ахоўваюцца дзяржавай у адпаведнасці з міжнароднымі стандартамі і адмысловым законам.

Артыкул 42. Грамадзянства Рэспублікі Беларусь набываецца па праве нараджэння і іншых падставах, з’яўляецца аднолькавым незалежна ад падстаў набыцця.

Асоба, якая з’яўляецца грамадзянінам Рэспублікі Беларусь, можа мець грамадзянства замежнай дзяржавы.

Грамадзянам гарантуецца абарона і заступніцтва дзяржавы, як на тэрыторыі Беларусі, так і за яе межамі.

Ніхто не можа быць пазбаўлены грамадзянства або права змянiць грамадзянства.

Асоба, якая з’яўляецца грамадзянінам Беларусі, не можа быць выдадзена замежнай дзяржаве, калi iншае не прадугледжана міжнароднымі дамовамі Рэспублікі Беларусь.

Набыццё і спыненне грамадзянства ажыццяўляюцца ў адпаведнасці з законам.

Грамадзяне нясуць абавязкі, ускладзеныя на іх Канстытуцыяй.

Артыкул 43. Замежныя грамадзяне і асобы без грамадзянства на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь карыстаюцца правамі і свабодамі і выконваюць абавязкі нароўні з грамадзянамі Беларусі, калі іншае не вызначана Канстытуцыяй, законамі і міжнароднымі дамовамі.

Асобам, якiя церпяць пераслед у iншых дзяржавах за палітычныя, рэлігійныя перакананні або нацыянальную прыналежнасць можа давацца права прытулку.

Артыкул 44. Усе роўныя перад законам і маюць права без усякай дыскрымінацыі на роўную абарону правоў і законных інтарэсаў. Ніхто не можа карыстацца перавагамі і прывілеямі, якія супярэчаць Канстытуцыі.

Жанчыны і мужчыны маюць роўныя правы і свабоды і роўныя магчымасці для іх рэалізацыі.

Дзяржава садзейнічае прасоўванню гендэрнай роўнасці, гендэрнага навучання і выхавання, прымае іншыя неабходныя меры, у тым ліку праз выданне спецыяльных законаў, для сапраўднага ажыццяўлення раўнапраўя жанчын і мужчын ва ўсіх сферах жыццядзейнасці.

Артыкул 45. Ніхто не павінен падвяргацца несправядліваму абыходжанню або дыскрымінацыі, прама ці ўскосна, на падставе фактычных або меркаваных асабістых асаблівасцяў або абставін, у тым ліку па прыкметах полу, узросту, колеру скуры, расы, паходжання, гендэрнай ідэнтычнасці, сэксуальнай арыентацыі, культуры, нацыянальнасці, грамадзянства, мовы, рэлігійных перакананняў, ідэалогіі, палітычных ці філасофскіх поглядаў, грамадзянскага стану, эканамічнага і сацыяльнага становішча, роду заняткаў, адукацыйнага ўзроўню, інваліднасці, разумовых або фізічных асаблівасцяў, цяжарнасці, або па іншых прыкметах.

Артыкул 46. Кожны чалавек мае права на свабоду аб’яднанняў, уключаючы права ствараць палітычныя партыі і іншыя грамадскія аб’яднанні і ўступаць у іх для выражэння і абароны сваіх інтарэсаў.

Свабода дзейнасці грамадскіх аб’яднанняў гарантуецца.

Ніхто не можа быць прымушаны да ўступлення ў якое-небудзь аб’яднанне або да выхаду з яго.

Артыкул 47. Свабода сходаў, мірных мітынгаў, вулічных шэсцяў, дэманстрацый і пікетавання з’яўляецца неад’емным правам грамадзян.

Кожны чалавек мае права без папярэдняга дазволу арганізоўваць сходы і іншыя масавыя мерапрыемствы, удзельнічаць ці не ўдзельнічаць у іх.

Законам можа быць прадугледжана своечасовае апавяшчэнне органаў выканаўчай улады або органаў мясцовага самакіравання, калі сход ці іншае масавае мерапрыемства праводзіцца ў месцах руху транспарту.

Артыкул 48. Грамадзяне маюць права ўдзельнічаць у вырашэнні дзяржаўных спраў і спраў мясцовага самакіравання як непасрэдна, так і праз свабодна выбраных прадстаўнікоў.

Непасрэдны ўдзел грамадзян у кіраванні справамі грамадства і дзяржавы забяспечваецца правядзеннем рэферэндумаў, грамадскім абмеркаваннем праектаў законаў і пытанняў дзяржаўнага і мясцовага значэння, іншымі вызначанымі законам спосабамі.

Артыкул 49. Грамадзяне маюць права свабодна выбiраць i быць выбранымi ў дзяржаўныя органы і органы мясцовага самакіравання.

Выбарчыя правы грамадзян вызначюцца Канстытуцыяй і законам.

Артыкул 50. Грамадзяне ў адпаведнасці са сваімі здольнасцямі і прафесійнай падрыхтоўкай маюць права роўнага доступу да любых пасад у дзяржаўных органах і органах мясцовага самакіравання.

Артыкул 51. Асоба, якая з’яўляецца грамадзянінам Беларусі, мае права звяртацца асабіста, а таксама накіроўваць індывідуальныя або калектыўныя звароты ў дзяржаўныя органы і органы мясцовага самакіравання.

Дзяржаўныя органы, органы мясцовага самакіравання, а таксама службовыя асобы абавязаны разгледзець зварот і даць адказ па сутнасці ў разумны тэрмін, вызначаны законам. Адмова ад разгляду пададзенай заявы павiнна быць матываванай.

Артыкул 52. Грамадзяне маюць права на атрыманне, захоўванне i распаўсюджванне поўнай, дакладнай i своечасовай iнфармацыi аб дзейнасцi, уключаючы прынятыя рашэнні, дзяржаўных органаў, устаноў і арганізацый, органаў мясцовага самакіравання.

Дзяржаўныя органы, установы і арганізацыі, органы мясцовага самакіравання, службовыя асобы абавязаны даць асобе, якая з’яўляецца грамадзянінам Беларусі, магчымасць азнаёміцца з матэрыяламі, якія закранаюць яго правы і законныя інтарэсы, а таксама забяспечыць кожнаму чалавеку доступ да той інфармацыі, якая была сабрана ў дачыненні да яго органамі дзяржаўнай улады ці іншымі суб’ектамі.

Артыкул 53. Грамадзяне маюць права на працу і свабоду працы.

Кожны чалавек мае права свабодна распараджацца сваімі здольнасцямі да працы, выбiраць род дзейнасці і прафесію ў адпаведнасці з прызваннем, здольнасцямі, адукацыяй, прафесійнай падрыхтоўкай, а таксама на здаровыя і бяспечныя ўмовы працы.

Прымусовая праца забараняецца, акрамя работы або службы, якая вызначаецца прыгаворам суда або ў адпаведнасці з законам аб надзвычайным і ваенным становішчы. Забараняюцца таксама любыя меры прымусу да працы, у тым ліку нарматыўнага, эканамічнага, псіхалагічнага характару.

Артыкул 54. Работнікі, якія працуюць па працоўнаму дамове, маюць права на ўзнагароджанне за выкананую работу ў адпаведнасці з яе колькасцю, якасцю i грамадскiм значэннем, але не ніжэй за ўстаноўлены дзяржавай мінімальны памер.

Жанчыны і мужчыны, дарослыя і непаўналетнія маюць права на роўнае ўзнагароджанне за працу роўнай вартасцi.

Артыкул 55. Працоўныя маюць права на адпачынак.

Гэта права забяспечваецца ўстанаўленнем рабочага тыдня, якi не перавышае 40 гадзін, скарочанай працягласцю работы ў начны час, прадастаўленнем штогадовых аплатных водпускаў, дзён штотыднёвага адпачынку.

Артыкул 56. Грамадзяне маюць права на абарону ад беспрацоўя.

Дзяржава стварае ўмовы для поўнай занятасці насельніцтва. У выпадку незанятасці асобы па не залежных ад яе прычынах ёй гарантуюцца навучанне новым спецыяльнасцям i павышэнне квалiфiкацыi, а таксама выплата дапамогі па беспрацоўі не ніжэй за ўзровень бюджэту пражытачнага мінімуму для працаздольнага насельніцтва.

Артыкул 57. Грамадзяне маюць права на абарону сваіх эканамічных і сацыяльных інтарэсаў, уключаючы права на свабоднае аб’яднанне ў прафесійныя саюзы, заключэнне калектыўных дагавораў (пагадненняў) i права на забастоўку.

Звальненне работнiкаў па ініцыятыве наймальніка ў сувязі з іх удзелам у калектыўнай працоўнай спрэчцы або ў страйку забараняецца.

Заканадаўчыя акты, якія рэгулююць сацыяльна-працоўныя адносіны, прымаюцца пасля публічнага абмеркавання і ўзгаднення з сацыяльнымі партнёрамі.

Артыкул 58. Кожны чалавек мае права на асабістую ініцыятыву і свабоду прадпрымальніцтва.

Прадпрымальніцкая дзейнасць дэпутатаў, службовых асоб органаў дзяржаўнай улады і органаў мясцовага самакіравання абмяжоўваецца законам.

Забараняецца манапольная дзейнасць, акрамя вызначаных законам выпадкаў.

Правы спажыўцоў абараняюцца законам.

Артыкул 59. Грамадзяне маюць права на адукацыю.

Гарантуюцца даступнасць і бясплатнасць дашкольнай, агульнай сярэдняй і прафесійна-тэхнічнай адукацыі.

Агульная сярэдняя адукацыя абавязковая. Бацькi або асобы, якiя iх замяняюць, забяспечваюць атрыманне дзецьмі агульнай сярэдняй адукацыі.

Сярэдняя спецыяльная і вышэйшая адукацыя даступная для ўсіх адпаведна здольнасцям. Кожны, хто з’яўляецца грамадзянінам Беларусі, можа на конкурснай аснове атрымаць адпаведную адукацыю за кошт дзяржаўнага фінансавання.

Установы вышэйшай адукацыі валодаюць акадэмічнай свабодай і аўтаноміяй.

Навучэнцы ў вышэйшых навучальных установах маюць права ствараць органы студэнцкага самокіравання.

Дзяржава ўстанаўлівае дзяржаўныя адукацыйныя стандарты, падтрымлівае розныя формы адукацыі і самаадукацыі.

Артыкул 60. Грамадзяне маюць права на ахову здароўя, уключаючы бясплатнае лячэнне ва ўстановах аховы здароўя ва ўстаноўленым законам парадку.

Дзяржава стварае ўмовы даступнага для ўсіх грамадзян медыцынскага абслугоўвання і медыцынскага страхавання.

Права грамадзян на ахову здароўя забяспечваецца таксама развiццём фiзiчнай культуры i спорту, мерамі па аздараўленні навакольнага асяроддзя, магчымасцю карыстання аздараўленчымі ўстановамі, удасканальваннем аховы працы.

Артыкул 61. Грамадзяне маюць права на годнае сацыяльнае забеспячэнне ў старасці, у выпадку хваробы, інваліднасці, страты працаздольнасці, страты карміцеля і ў іншых выпадках, прадугледжаных законам.

Дзяржава заахвочвае добраахвотнае папячыцельства і папячыцельства, якое ажыццяўляецца некамерцыйнымі арганізацыямі і органамі мясцовага самакіравання.

Асобам з інваліднасцю гарантуецца ўсялякае спрыянне ў ажыццяўленні правоў і свабод чалавека нароўні з іншымі людзьмі. Дзяржава забяспечвае людзям з інваліднасцю годныя ўмовы для лячэння, рэабілітацыі, навучання, працаўладкавання, адаптацыі, мабільнасці, даступнасці аб’ектаў сацыяльнай інфраструктуры і паслуг, прадпрымае неабходныя меры для ліквідацыі перашкод і бар’ераў на шляху іх паўнавартаснага ўдзелу ў жыцці грамадства.

Асобам з інваліднасцю, прадстаўнікам іх супольнасцяў гарантуецца ўдзел у працэсах прыняцця законаў і праграм, якія закранаюць іх правы.

Артыкул 62. Кожны чалавек мае права на жыллё.

Гэта права забяспечваецца развiццём дзяржаўнага, камунальнага і прыватнага жыллёвага фонду, садзейнiчаннем грамадзянам у набыцці жылля.

Грамадзянам, якія маюць патрэбу ў сацыяльнай абароне, жыллё прадастаўляецца дзяржавай і органамі мясцовага самакіравання бясплатна або па даступнай для іх плаце ў адпаведнасці з заканадаўствам.

Ніхто не можа быць адвольна пазбаўлены жылля.

Артыкул 63. Кожны чалавек мае права захоўваць сваю нацыянальную прыналежнасць, таксама як ніхто не можа быць прымушаны да вызначэння і ўказання нацыянальнай прыналежнасці.

Знявага нацыянальнай годнасці караецца згодна з законам.

Кожны чалавек мае права карыстацца роднай мовай, выбіраць мову зносін. Дзяржава гарантуе ў адпаведнасці з законам свабоду выбару мовы выхавання і навучання.

Артыкул 64. Кожны чалавек мае права на ўдзел у культурным жыцці.

Гэта права забяспечваецца агульнадаступнасцю каштоўнасцей айчыннай і сусветнай культуры, якія знаходзяцца ў дзяржаўных і грамадскіх фондах, развіццём сеткі культурна-асветных устаноў.

Свабода мастацкай, навуковай, тэхнічнай творчасці і выкладання гарантуецца.

Артыкул 65. Інтэлектуальная ўласнасць ахоўваецца законам.

Асоба, якая з’яўляецца аўтарам, валодае неад’емным правам на сваю творчасць.

Артыкул 66. Кожны чалавек абавязаны берагчы гісторыка-культурную, духоўную спадчыну і іншыя нацыянальныя каштоўнасці.

Артыкул 67. Кожны чалавек мае права на спрыяльнае навакольнае асяроддзе і на пакрыццё шкоды, прычыненай парушэннем гэтага права.

Кожнай асобе прадастаўляецца права ўплываць на прыняцце рашэнняў асабіста або сумесна з іншымі грамадзянамі па пытаннях, якія тычацца іх жыццёвага асяроддзя.

Ахова прыроднага асяроддзя — абавязак кожнага чалавека.

Артыкул 68. Абарона Рэспублiкi Беларусь — абавязак грамадзян.

Парадак праходжання вайсковай службы, падставы і ўмовы вызвалення ад вайсковай службы цi замена яе альтэрнатыўнай службай або воінскім зборам, а таксама ажыццяўленне вайсковай службы на кантрактнай аснове вызначаюцца законам.

Артыкул 69. Кожны чалавек, хто знаходзіцца на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, абавязаны выконваць яе Канстытуцыю, законы i паважаць нацыянальныя традыцыi.

Артыкул 70. Грамадзяне абавязаны прымаць удзел у фінансаванні дзяржаўных і мясцовых расходаў шляхам выплаты вызначаных законам падаткаў, пошлін і іншых плацяжоў.

Артыкул 71. Ніхто не можа быць прымушаны да выканання абавязкаў, не прадугледжаных Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь і яе законамі, ці да адмаўлення ад сваіх правоў.

Артыкул 72. Кожнай асобе гарантуецца абарона яго правоў і свабод кампетэнтным, незалежным і непрадузятым судом у вызначаныя законам разумныя тэрміны.

Кожны чалавек мае права на судовую абарону гонару, годнасці і дзелавой рэпутацыі, маюць права спагнаць у судовым парадку, як маёмасную шкоду, так i матэрыяльнае кампенсаванне маральнай шкоды.

Кожны чалавек мае права абскардзіць у судзе рашэнне або дзеянне (бяздзейнасць) дзяржаўнага органа, органа мясцовага самакіравання або службовай асобы, якімі ўшчамляюцца яго правы і свабоды ў парадку, вызначаным Канстытуцыяй і законам.

Не дапускаецца адмова ў судовай абароне па матывах адсутнасці, паўнаты, супярэчлівасці, няяснасці нарматыўнага прававога акта. Вінаватыя ў незаконным пазбаўленні права на судовую абарону пераследуюцца па закону.

Артыкул 73. Кожны чалавек мае права ў адпаведнасці з міжнародна-прававымі актамі, ратыфікаванымі Рэспублікай Беларусь, апра

Артыкул 74. Кожны чалавек мае права на юрыдычную дапамогу для ажыццяўлення і абароны правоў і свабод, у тым ліку права карыстацца ў любы момант дапамогай адвакатаў і іншых сваіх прадстаўнікоў у судзе, іншых дзяржаўных органах, органах мясцовага самакіравання, ва ўстановах, арганізацыях, у адносінах са службовымі асобамі і грамадзянамі. У выпадках, прадугледжаных законам, юрыдычная дапамога аказваецца за кошт дзяржаўных сродкаў.

Супрацьдзеянне аказанню прававой дапамогі ў Рэспубліцы Беларусь забараняецца.

Артыкул 75. Замацаванне ў Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь асноўных правоў і свабод не павінна тлумачыцца як адмаўленне ці прыніжэння іншых агульнапрызнаных правоў і свабод чалавека.

Артыкул 76. Абмежаванне правоў і свабод чалавека дапускаецца толькі на падставе судовага рашэння або ва ўстаноўленым законам парадку ў інтарэсах нацыянальнай бяспекі, грамадскага парадку, абароны маральнасці, здароўя насельніцтва, правоў і свабодаў іншых асобаў і не павінна насіць дыскрымінацыйны характар, скажаць або прымяншаць сутнасць, што абмяжоўваюцца правоў і свабодаў.

Артыкул 77. Ажыццяўленне прадугледжаных гэтай Канстытуцыяй правоў і свабод чалавека можа быць прыпынена толькi ва ўмовах надзвычайнага або ваеннага становiшча ў парадку i межах, вызначаных Канстытуцыяй і законам.

Пры ажыццяўленнi асобых мер у перыяд надзвычайнага або ваеннага становiшча не могуць прыпыняцца дзеянні артыкула 30, часткі трэцяй артыкула 31, артыкулаў 32, 38 Канстытуцыі.

РАЗДЗЕЛ III

ВЫБАРЫ. РЭФЕРЭНДУМ

ГЛАВА 1. ВЫБАРЫ

Артыкул 78. Выбары Прэзідэнта і дэпутатаў народам, з’яўляюцца ўсеагульнымі: права выбіраць маюць грамадзяне Рэспублікі Беларусь, якія дасягнулі 18 гадоў.

У выбарах не ўдзельнічаюць грамадзяне, прызнаныя судом няздольнымі рэалізаваць свае выбарчыя правы ў сілу наяўнасці ў іх псіхічнага разладу.

Грамадзяне, якiя ўтрымлiваюцца па прыгавору суда, які ўступіў у сілу, у месцах пазбаўлення волі, не могуць удзельнічаць у выбарах у якасці кандыдатаў у дэпутаты, на пасаду Прэзідэнта і іншых асоб, якія выбіраюцца на дзяржаўныя пасады і на пасады ў органы мясцовага самакіравання.

Права быць абраным Прэзідэнтам, дэпутатам і на дзяржаўныя пасады, а таксама на пасады ў органах мясцовага самакіравання вызначаецца Канстытуцыяй і законамі.

Замежныя грамадзяне могуць удзельнічаць у выбарах у органы мясцовага самакіравання на аснове міждзяржаўных дамоваў.

Артыкул 79. Выбары з’яўляюцца свабоднымі:

выбаршчык асабіста вырашае, ці ўдзельнічаць яму ў выбарах і за каго галасаваць;

кандыдаты і палітычныя партыі праводзяць выбарчую кампанію ў абазначаных законам формах без дыскрымінацыі, неправамернага ўздзеяння, адміністрацыйных або бюракратычных перашкод.

Артыкул 80. Выбары з’яўляюцца адкрытымі і галоснымі:

падрыхтоўка і правядзенне выбараў ажыццяўляюцца публічна;

інфармацыя пра кандыдатаў даступная ў адпаведнасці з законам;

ствараюцца ўмовы для нацыянальнага і міжнароднага назірання;

забяспечваецца поўнае і аператыўнае інфармаванне аб выніках галасавання.

Артыкул 81. Выбары з’яўляюцца роўнымі: выбаршчыкі маюць роўную колькасць галасоў.

Кандыдаты, якiя выбiраюцца ў дэпутаты, на пасаду Прэзідэнта, на дзяржаўныя пасады і на пасады ў органы мясцовага самакіравання народам, удзельнічаюць у выбарах на роўных падставах.

Артыкул 82. Выбары з’яўляюцца прамымі: Прэзідэнт і дэпутаты ўсіх узроўняў выбіраюцца грамадзянамі непасрэдна.

Артыкул 83. Галасаванне на выбарах з’яўляецца тайным: кантроль волевыяўлення выбаршчыкаў у ходзе галасавання забараняецца.

Артыкул 84. Працэдура галасавання, падліку галасоў і звесткі вынікаў прадугледжвае абарону ад фальсіфікацый ці маніпуляцый і забяспечвае дакладнае адлюстраванне волі выбаршчыкаў у выніках выбараў.

Перашкода свабоднаму ажыццяўленню грамадзянінам яго выбарчых правоў і свабод, фальсіфікацыя вынікаў выбараў недапушчальныя і цягнуць за сабой вызначаную законам адказнасць.

Рашэнні выбарчых камісій, якія парушаюць выбарчыя правы грамадзян, могуць быць абскарджаны ў судовым парадку.

Рашэнне Цэнтральнай выбарчай камісіі аб прызнанні выбараў сапраўднымі альбо несапраўднымі можа быць абскарджана ў Вярхоўным Судзе.

Артыкул 85. Расходы на падрыхтоўку і правядзенне выбараў ажыццяўляюцца за кошт дзяржавы, органаў мясцовага самакіравання ў межах сродкаў, спецыяльна вылучаных на гэтыя мэты,  і якія забяспечваюць дастатковае і своечасовае фінансаванне выбараў.

У парадку, устаноўленым законам, абіраныя кандыдаты акрамя вылучаных сродкаў дзяржавы і органаў мясцовага самакіравання могуць таксама выкарыстоўваць уласныя сродкі і добраахвотныя ўнёскі арганізацый і грамадзян.

Артыкул 86. Падрыхтоўка і правядзенне выбараў, садзейнічанне ў рэалізацыі выбарчых правоў грамадзян і кантроль іх выканання забяспечваюць выбарчыя камісіі ў адпаведнасці з кампетэнцыяй, вызначанай Канстытуцыяй і законам.

Цэнтральная выбарчая камісія Рэспублікі Беларусь з’яўляецца пастаянна дзеючым калегiяльным дзяржаўным органам з правам юрыдычнай асобы, якая ажыццяўляе падрыхтоўку і правядзенне выбараў і нацыянальных рэферэндумаў у Рэспубліцы Беларусь у адпаведнасці з кампетэнцыяй, устаноўленай законам.

Цэнтральная выбарчая камісія фарміруецца Вярхоўным Саветам, Прэзідэнтам і Саветам Міністраў, якія прызначаюць роўную колькасць яе членаў.

Члены Цэнтральнай выбарчай камісіі працуюць на пастаяннай аснове.

Тэрмін паўнамоцтваў членаў Цэнтральнай выбарчай камісіі 6 гадоў. Адна і тая ж асоба не можа быць прызначана ў склад Цэнтральнай выбарчай камісіі больш чым два разы. Парадак і падставы датэрміновага вызвалення ад пасады членаў Цэнтральнай выбарчай камісіі вызначаюцца законам. Кожныя тры гады палова складу Цэнтральнай выбарчай камісіі абнаўляецца.

Члены Цэнтральнай выбарчай камісіі абіраюць са свайго складу тайным галасаваннем Старшыню Цэнтральнай выбарчай камісіі.

Выбарчыя камісіі ніжэйстаячага ўзроўню фармуюцца вышэйстаячай выбарчай камісіяй і падсправаздачныя Цэнтральнай выбарчай камісіі. Не дапускаецца фарміраванне выбарчай камісіі, у якой больш за палову спісачнага складу з’яўляюцца прадстаўнікамі або работнікамі адной арганізацыі.

Выбарчыя камісіі пры ажыццяўленні сваіх паўнамоцтваў незалежныя. Умяшальніцтва ў дзейнасць выбарчых камісій з мэтай паўплываць на іх рашэнне, а таксама перашкоджанне дзейнасці выбарчым камісіям у іншай форме цягнуць за сабой адказнасць па законе.

Рашэнні выбарчых камісій, прынятыя ў межах іх кампетэнцыі, абавязковыя для органаў выканаўчай улады, органаў мясцовага самакіравання, службовых асоб, выбаршчыкаў, іншых асоб і арганізацый, указаных у законе.

Артыкул 87. Цэнтральная выбарчая камісія прызначае дату выбараў Вярхоўнага Савета, Прэзідэнта і прадстаўнічых органаў мясцовага самакіравання.

Выбары не праводзяцца ў перыяд надзвычайнага або ваеннага становішча.

Артыкул 88. Парадак правядзення выбараў вызначаецца Канстытуцыяй і законам.

Выбары лічыцца сапраўднымі пры любой яўцы грамадзян, якія валодаюць правам выбіраць. Прыняцце рашэння на выбарах лічыцца ў адпаведнасці з законам ад колькасці выбаршчыкаў, якія прынялі ўдзел у галасаванні.

Змяненне выбарчага заканадаўства прымаецца Вярхоўным Саветам двума галасаваннямі, падзеленымі выбарамі ў Вярхоўны Савет.

У выпадку рашэння Вярхоўнага Савета аб прыняцці Закона аб змяненні і дапаўненні выбарчага заканадаўства ў якасці тэрміновага пытання, Закон аб змяненні і дапаўненні выбарчага заканадаўства прымаецца большасцю ў дзве траціны ад абраных дэпутатаў.

Выбарчае заканадаўства не можа быць зменена ва ўмовах ваеннага або надзвычайнага становішча.

ГЛАВА 2. РЭФЕРЭНДУМ

Артыкул 89. Для вырашэння важнейшых пытанняў дзяржаўнага і грамадскага жыцця могуць праводзіцца нацыянальныя і мясцовыя рэферэндумы (народнае галасаванне).

Артыкул 90. Рэферэндумы праводзяцца шляхам усеагульнага, свабоднага, роўнага і тайнага галасавання. Усе канстытуцыйныя гарантыі, якія адносяцца да выбараў, прымяняюцца ў дачыненні да рэферэндумаў.

У рэферэндумах удзельнічаюць грамадзяне, якія валодаюць правам выбіраць.

Артыкул 91. Нацыянальныя рэферэндумы прызначаюцца Прэзідэнтам у двухмесячны тэрмін па прапанове Вярхоўнага Савета або па прапанове не менш як 250 тысяч грамадзян, якія валодаюць правам выбіраць, з тэрытарыяльным прадстаўніцтвам, вызначаным законам.

Канстытуцыйнасць фармулёвак пытанняў, якія выносяцца на нацыянальны рэферэндум, правяраецца Канстытуцыйным судом.

Рашэнні, прынятыя нацыянальным рэферэндумам, падпісваюцца Прэзідэнтам.

Артыкул 92. Мясцовыя рэферэндумы прызначаюцца адпаведнымі прадстаўнічымі органамі мясцовага самакіравання па сваёй ініцыятыве або па прапанове не менш за пяць працэнтаў грамадзян, якія валодаюць правам выбіраць і пражываюць на адпаведнай тэрыторыі.

Артыкул 93. Абавязковы або кансультатыўны характар рашэння, які прымаецца на рэферэндуме, вызначаецца ў адпаведнасці з прапановай ініцыятара.

Рашэнні, прынятыя рэферэндумам, могуць быць адменены або зменены толькі шляхам рэферэндуму, калi iншае не будзе вызначана рэферэндумам.

Выключна нацыянальным рэферэндумам вырашаюцца пытанні аб змене тэрыторыі Беларусі.

На нацыянальны рэферэндум не могуць выносіцца пытанні аб прыняцці і змяненні бюджэту, устанаўленнi, змяненнi i адмене падаткаў, збораў (пошлін), аб амністыі, аб памілаванні.

Артыкул 94. Парадак правядзення нацыянальных і мясцовых рэферэндумаў вызначаюцца Канстытуцыяй і законам.

Рэферэндум лічыцца сапраўдным пры любой яўцы грамадзян, якія валодаюць правам выбіраць. Рашэнне лічыцца прынятым рэферэндумам, калi за яго прагаласавала больш за палову грамадзян, якія прынялі ўдзел у галасаванні.

РАЗДЗЕЛ IV

ЗАКАНАДАЎЧАЯ, ВЫКАНАЎЧАЯ І СУДОВАЯ УЛАДА

ГЛАВА 3

ВЯРХОЎНЫ САВЕТ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ

(Варыянты назвы парламента: 1) Вярхоўны Савет, 2) Вярхоўная Рада, 3) Сойм, 4) Нацыянальны Сход. Канчатковае рашэнне пасля апытання грамадзян.)

Артыкул 95. Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь — парламент — з’яўляецца найвышэйшым прадстаўнічым і адзіным заканадаўчым органам дзяржаўнай улады Рэспублікі Беларусь.

Артыкул 96. Вярхоўны Савет складаецца з 220 дэпутатаў, якія выбіраюцца ў адпаведнасці з законам на аснове ўсеагульнага, свабоднага, роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні.

Вярхоўны Савет лічыцца правамоцным, калі ў яго абрана не менш як дзве трэці канстытуцыйнага складу Вярхоўнага Савета.

Артыкул 97. Дэпутатам Вярхоўнага Савета можа быць абраны грамадзянін Рэспублікі Беларусь, які валодае правам выбіраць і дасягнуў 21 года.

Артыкул 98. Тэрмін паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета — чатыры гады.

Пачаткам тэрміну паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета з’яўляецца першае пасяджэнне нанова абранага складу Вярхоўнага Савета.

Вярхоўны Савет большасцю не менш як дзве трэці галасоў ад ліку абраных дэпутатаў можа прыняць рашэнне аб датэрміновых выбарах Вярхоўнага Савета.

Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь можа прыняць рашэнне аб датэрміновых выбарах Вярхоўнага Савета ў наступных выпадках:

пры двухразовай адмове ў зацвярджэнні кандыдатуры, прапанаванай Прэзідэнтам на пасаду Прэм’ер-міністра і пры незацвярджэнні пасля гэтага абрання ў пасадзе Прэм’ер-міністра кандыдатуры, прапанаванай дэпутатамі Вярхоўнага Савета;

пры выказванні двухразовага вотуму недаверу Савету Міністраў на працягу года.

Датэрміновыя выбары Вярхоўнага Савета не могуць прызначацца:

у час ваеннага і надзвычайнага становішча, уведзенага ў Рэспубліцы Беларусь;

у апошнія шэсць месяцаў паўнамоцтваў Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь;

у перыяд вырашэння пытання Вярхоўным Саветам аб датэрміновым вызваленні, зняцці або адхіленні ад пасады Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь;

у першыя шэсць месяцаў пасля датэрміновых выбараў Вярхоўнага Савета.

Чарговыя выбары Вярхоўнага Савета праводзяцца ў другую нядзелю красавіка апошняга года паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета.

Датэрміновыя выбары Вярхоўнага Савета павінны быць праведзены не пазней чым на працягу трох месяцаў пасля прыняцця рашэння аб датэрміновых выбарах. Дату датэрміновых выбараў Вярхоўнага Савета прызначае Цэнтральная выбарчая камісія на працягу дзесяці дзён з моманту прыняцця рашэння аб датэрміновых выбарах Вярхоўнага Савета.

Артыкул 99. Дэпутаты Вярхоўнага Савета працуюць на прафесійнай сталай аснове.

Дэпутат Вярхоўнага Савета не можа займаць іншыя пасады, атрымліваць акрамя заработнай платы грашовыя ўзнагароды, за выключэннем выкладчыцкай дзейнасці, ганарараў за творы навукі, літаратуры і мастацтва.

Дэпутат Вярхоўнага Савета не можа быць дэпутатам прадстаўнічага органа мясцовага самакіравання.

Паўнамоцтвы дэпутата Вярхоўнага Савета спыняюцца ў выпадку:

1) спынення паўнамоцтваў дадзенага складу Вярхоўнага Савета;

2) пры складанні паўнамоцтваў на падставе асабістай заявы;

3) пры займанні пасады або ажыццяўленні дзейнасці, якія не сумяшчальныя са статусам дэпутата Вярхоўнага Савета;

4) пазбаўлення мандата рашэннем Вярхоўнага Савета, калі дэпутат па няўважлівай прычыне не ўдзельнічаў у працы Вярхоўнага Савета больш за два месяцы;

5) страты права выбіраць або быць выбраным.

Артыкул 100. Першае пасля выбараў пасяджэнне Вярхоўнага Савета склікаецца Цэнтральнай выбарчай камісіяй не пазней чым праз 30 дзён з дня аб’яўлення канчатковых вынікаў выбараў. З пачаткам гэтага пасяджэння мінае тэрмін паўнамоцтваў раней выбраных дэпутатаў Вярхоўнага Савета.

Першае пасяджэнне Вярхоўнага Савета адкрывае найстарэйшы па ўзросту дэпутат.

Пасяджэнні Вярхоўнага Савета лічацца правамоцнымі, калі ў іх прымае ўдзел больш за палову ад выбраных дэпутатаў Вярхоўнага Савета.

Пасяджэнні Вярхоўнага Савета праводзяцца адкрыта і галосна. Вярхоўны Савет большасцю тры пятых галасоў ад абраных дэпутатаў можа прыняць рашэнне аб правядзенні закрытага паседжання. На закрытым пасяджэнні не могуць прымацца законы і пастановы Вярхоўнага Савета.

Артыкул 101. Вярхоўны Савет:

1) прымае і змяняе Канстытуцыю Рэспублікі Беларусь;

2) прымае законы і пастановы;

3) прызначае суддзяў Канстытуцыйнага Суда, Вярхоўнага Суда і вызваляе іх ад пасады на падставах, прадугледжаных Канстытуцыяй;

4) па прадстаўленні конкурснай камісіі прызначае на пасаду Упаўнаважанага па правах чалавека і вызваляе ад пасады па падставах, прадугледжаных законам;

5) прызначае на пасаду, вызваляе ад пасады старшыні і членаў Кантрольнай Палаты і прымае іх адстаўку.

6) па прадстаўленні Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь прызначае Прэм’ер-міністра, Генеральнага пракурора, Старшыні Праўлення Нацыянальнага банка;

7) па прапанове Прэм’ер-міністра зацвярджае склад Савета Міністраў, выказвае давер Савету Міністраў, прымае яго адстаўку;

8) па прапанове Старшыні Праўлення Нацыянальнага банка зацвярджае членаў Праўлення Нацыянальнага банка і вызваляе іх ад пасады на падставах, прадугледжаных законам;

9) у двухдзённы тэрмін з моманту ўнясення разглядае ўказы Прэзідэнта аб увядзенні ў краіне ваеннага становішча, поўнай або частковай мабілізацыі ваеннаабавязаных, а таксама пастановы Савета Міністраў аб увядзенні надзвычайнага становiшча;

10) зацвярджае асноўныя напрамкі ўнутранай і знешняй палітыкі Рэспублікі Беларусь;

11) завярджае дзяржаўны бюджэт і справаздачу аб яго выкананні, нарматывы адлічэнняў ад падаткаў і збораў у мясцовыя бюджэты;

12) устанаўлівае падаткі і зборы;

13) ратыфікуе і дэнансуе міжнародныя дамовы Рэспублікі Беларусь у форме закона;

14) праводзіць у адпаведнасці з рэгламентам вывучэнне і абмеркаванне любых пытанняў, якія прадстаўляюць грамадскі інтарэс;

15) па прапанове Прэзідэнта зацвярджае ваенную дактрыну, абвяшчае вайну і заключае мір;

16) засноўвае дзяржаўныя ўзнагароды, класныя чыны і званні Рэспублікі Беларусь;

17) прымае адстаўку Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь;

18) прымае рашэнне аб датэрміновым вызваленні, зняцці або адхіленні ад пасады Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь;

19) прымае па прапанове Савета Міністраў рашэнне аб датэрміновых выбарах прадстаўнічага органа мясцовага самакіравання;

20) устанаўлівае дзяржаўныя святы і святочныя дні;

21) прымае рашэнне аб амністыі;

22) адмяняе рашэнні Старшыні Вярхоўнага Савета ў выпадках, калі яны супярэчаць законам і пастановам Вярхоўнага Савета;

23) вырашае іншыя пытанні, аднесеныя Канстытуцыяй да кампетэнцыі Вярхоўнага Савета.

Артыкул 102. Галасаванне на пасяджэннях Вярхоўнага Савета ажыццяўляецца дэпутатамі асабіста. Галасаванне за іншага дэпутата цягне за сабой прымяненне да дэпутата устаноўленых законам мер спагнання.

Законы лічацца прынятымі, калі за іх прагаласавала большасць ад ліку выбраных дэпутатаў Вярхоўнага Савета, калi iншае не прадугледжана Канстытуцыяй.

Пастановы і іншыя рашэнні Вярхоўнага Савета лічацца прынятымі, калі за іх прагаласавала большасць дэпутатаў, якія прынялі ўдзел у галасаванні.

Прынятыя законы ў двухтыднёвы тэрмiн з дня прыняцця накіроўваюцца Старшынёй Вярхоўнага Савета на подпіс Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь.

Прэзідэнт у двухтыднёвы тэрмін падпісвае і афіцыйна публікуе закон або вяртае яго ў Вярхоўны Савет непадпісаным са сваімі заўвагамі і прапановамі.

Калі закон на працягу двух тыдняў не вяртаецца Прэзідэнтам у Вярхоўны Савет для паўторнага разгляду, ён лічыцца падпісаным і публікуецца па рашэнні Старшыні Вярхоўнага Савета.

Калі Вярхоўны Савет на працягу месяца з дня вяртання непадпісанага закона Прэзідэнтам прагаласуе за яго прыняцце ў першапачатковай рэдакцыі большасцю тры пятых галасоў ад ліку выбраных дэпутатаў Вярхоўнага Савета, закон лічыцца прынятым, падпісваецца Старшынёй Вярхоўнага Савета і публікуецца па яго рашэнні ў пяцідзённы тэрмін.

Закон уступае ў сілу праз дзесяць дзён з дня яго афіцыйнага апублікавання, калі іншае не прадугледжана самім законам, але не раней дня яго апублікавання.

Заканадаўства аб ваенным і надзвычайным становішчы не можа быць зменена ва ўмовах ваеннага або надзвычайнага становішча.

Артыкул 103. Вярхоўны Савет з ліку дэпутатаў Вярхоўнага Савета выбірае Старшыню, першага намесніка і намеснікаў Старшыні.

Старшыня Вярхоўнага Савета, першы намеснік і намеснікі Старшыні выбіраюцца дэпутатамі тайным галасаваннем большасцю галасоў ад ліку выбраных дэпутатаў Вярхоўнага Савета. Старшыня Вярхоўнага Савета падсправаздачны Вярхоўнаму Савету.

Артыкул 104. Старшыня Вярхоўнага Савета:

1) ажыццяўляе агульнае кіраўніцтва падрыхтоўкі пытанняў, якія падлягаюць разгляду Вярхоўным Саветам;

2) вядзе паседжанні Вярхоўнага Савета;

3) прадстаўляе Вярхоўны Савет у адносінах з іншымі дзяржаўнымі органамі і арганізацыямі ўнутры краіны і за мяжой;

4) падпісвае пастановы, прынятыя Вярхоўным Саветам;

5) кіруе працай апарату Вярхоўнага Савета.

Першы намеснік і намеснікі Старшыні Вярхоўнага Савета выконваюць па даручэнні Старшыні Вярхоўнага Савета асобныя яго абавязкі і замяшчаюць старшыню Вярхоўнага Савета ў выпадку яго адсутнасці або немагчымасці ажыццяўлення ім сваіх абавязкаў.

Артыкул 105. Вярхоўны Савет з ліку дэпутатаў абірае пастаянныя камісіі і іншыя органы для вядзення законапраектнай работы, папярэдняга разгляду і падрыхтоўкі пытанняў, якія адносяцца да кампетэнцыі Вярхоўнага Савета, ажыццяўлення кантролю над выкананнем законаў і пастаноў.

У выпадку неабходнасці Вярхоўны Савет можа ствараць следчыя, рэвізійныя і іншыя часовыя камісіі.

Для арганізацыі работы Вярхоўнага Савета ствараецца Прэзідыум Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь, у склад якога ўваходзяць Старшыня Вярхоўнага Савета, намеснікі Старшыні, старшыні пастаянных камісій і кіраўнікі фракцый. Прэзідыум Вярхоўнага Савета ўзначальвае Старшыня Вярхоўнага Савета.

Артыкул 106. Права заканадаўчай ініцыятывы належыць дэпутатам Вярхоўнага Савета, Прэзідэнту, Савету Міністраў, Нацыянальнаму банку, а таксама грамадзянам Рэспублікі Беларусь, якія валодаюць правам выбіраць, у колькасці не менш за 25 тысяч чалавек.

Дэпутат мае права на атрыманне ад органаў дзяржаўнай улады неабходных для ажыццяўлення дэпутацкіх паўнамоцтваў звестак і рашэнняў, якія ёсць у распараджэнні гэтых органаў.

Парадак унясення ў Вярхоўны Савет праектаў законаў і паправак да іх вызначаецца Рэгламентам Вярхоўнага Савета.

Артыкул 107. Паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета захоўваюцца да адкрыцця першага пасяджэння Вярхоўнага Савета новага склікання.

Артыкул 108. Дэпутат Вярхоўнага Савета не нясе юрыдычнай адказнасці за сваю дзейнасць у Вярхоўным Савеце, якая ажыццяўляецца ў адпаведнасці з Канстытуцыяй, як у перыяд выканання дэпутацкіх паўнамоцтваў, так і пасля іх спынення.

Дэпутат Вярхоўнага Савета не можа быць арыштаваны, іншым чынам пазбаўлены асабістай свабоды без згоды Вярхоўнага Савета, акрамя выпадкаў затрымання на месцы здзяйснення ім цяжкага або асабліва цяжкага злачынства.

Крымінальная справа супраць дэпутата Вярхоўнага Савета можа быць узбуджана Генеральным пракурорам.

Артыкул 109. Парадак дзейнасці Вярхоўнага Савета, яго органаў і дэпутатаў вызначаецца Рэгламентам Вярхоўнага Савета. Рэгламент Вярхоўнага Савета зацвярджаецца пастановай Вярхоўнага Савета.

ГЛАВА 4

ПРЭЗІДЭНТ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ

Артыкул 110. Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь з’яўляецца кіраўніком дзяржавы.

Прэзідэнт прадстаўляе Рэспубліку Беларусь у адносінах з іншымі дзяржавамі і міжнароднымі арганізацыямі.

У парадку, вызначаным Канстытуцыяй і законамі, прымае меры па ахове суверэнітэту Рэспублікі Беларусь, яе нацыянальнай бяспекі і тэрытарыяльнай цэласнасці.

Артыкул 111. Прэзідэнтам можа быць выбраны грамадзянін Рэспублікі Беларусь па нараджэнні не маладзейшы за 35 гадоў, які валодае выбарчым правам.

Артыкул 112. Прэзідэнт абіраецца на пяць гадоў народам Рэспублікі Беларусь на падставе ўсеагульнага, роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні. Адна і тая ж асоба не можа быць Прэзідэнтам больш за два тэрміны на працягу свайго жыцця.

Кандыдаты на пасаду Прэзідэнта вылучаюцца грамадзянамі Рэспублікі Беларусь шляхам збору подпісаў выбаршчыкаў у парадку, вызначаным законам.

Чарговыя выбары Прэзідэнта праводзяцца ў апошнюю нядзелю кастрычніка апошняга года паўнамоцтваў Прэзідэнта.

Калі пасада Прэзідэнта аказалася вакантнай, выбары павінны быць праведзены на працягу трох месяцаў з дня адкрыцця вакансіі. Дату датэрміновых выбараў Прэзідэнта прызначае Цэнтральная выбарчая камісія на працягу дзесяці дзён з моманту прыняцця рашэння аб датэрміновым спыненні паўнамоцтваў Прэзідэнта.

Артыкул 113. Прэзідэнт лічыцца абраным, калі за яго прагаласавала больш за палову грамадзян Рэспублікі Беларусь, якія прынялі ўдзел у галасаванні.

Калі ні адзін з кандыдатаў не набраў неабходнай колькасці галасоў, то ў двухтыднёвы тэрмін праводзіцца другі тур галасавання па двух кандыдатах, якія атрымалі найбольшую колькасць галасоў выбаршчыкаў. Выбраным лічыцца кандыдат у Прэзідэнты, які атрымаў у другім туры галасавання найбольшую колькасць галасоў выбаршчыкаў, якія прынялі ўдзел у галасаванні.

Калі ў першым туры ўзялі ўдзел не больш за два кандыдаты і ні адзін з іх не набраў неабходную колькасць галасоў, праводзяцца паўторныя выбары.

Парадак правядзення выбараў Прэзідэнта вызначаецца законам.

Артыкул 114. Прэзідэнт заступае на пасаду пасля прынясення Прысягі наступнага зместу:

«Уступаючы на пасаду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, урачыста клянуся верна служыць народу Беларусі, паважаць і ахоўваць правы і свабоды чалавека і грамадзяніна, выконваць і абараняць Канстытуцыю Рэспублікі Беларусь, свята і добрасумленна выконваць ускладзеныя на мяне высокія абавязкі. Жыве Беларусь!».

Прысяга прыносіцца на беларускай мове ва ўрачыстай абстаноўцы ў прысутнасці дэпутатаў Вярхоўнага Савета, Савета Міністраў, суддзяў Канстытуцыйнага Суда і Вярхоўнага Суда, членаў Цэнтральнай выбарчай камісіі і не пазней за два месяцы з дня абрання Прэзідэнта. Дату прынясення Прысягі прызначае Цэнтральная выбарчая камісія.

З моманту прынясення Прысягі новавыбраным Прэзідэнтам паўнамоцтвы папярэдняга Прэзiдэнта спыняюцца.

Прыняцце Прысягі з’яўляецца пачаткам тэрміну паўнамоцтваў Прэзідэнта.

Прэзідэнт валодае недатыкальнасцю на час выканання паўнамоцтваў. У перыяд знаходжання на пасадзе не дапускаецца арышт, прыцягненне да крымінальнай ці адміністрацыйнай адказнасці асобы Прэзідэнта.

Артыкул 115. Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь:

1) вырашае найважнейшыя пытанні знешняй палітыкі і ажыццяўляе яе сумесна з Саветам Міністраў;

2) вядзе перамовы, падпісвае міжнародныя дамовы Рэспублікі Беларусь і ўносіць іх у Вярхоўны Савет для ратыфікацыі ў форме закона;

3) ратыфікуе міжнародныя дамовы, заключаныя Саветам Міністраў, ратыфікацыя якіх не патрабуецца ў форме закона;

4) па прадстаўленню Савета Міністраў прызначае і адклікае дыпламатычных прадстаўнікоў Рэспублікі Беларусь у замежных дзяржавах і пры міжнародных арганізацыях; прымае даверчыя і адзыўныя граматы дыпламатычных прадстаўнікоў замежных дзяржаў і міжнародных арганізацый; надае вышэйшыя дыпламатычныя рангі і спецыяльныя званні;

5) прызначае дату правядзення нацыянальнага рэферэндуму;

6) прымае рашэнне аб датэрміновых выбарах Вярхоўнага Савета ў выпадках, прадугледжаных Канстытуцыяй;

7) прадстаўляе Вярхоўнаму Савету кандыдатуру Прэм’ер-міністра;

8) прадстаўляе Вярхоўнаму Савету кандыдатуры на пасаду Генеральнага пракурора, Старшыні праўлення Нацыянальнага банка;

9) па прадстаўленні Нацыянальнага савета правасуддзя прызначае на пасаду суддзі ўпершыню на 5 гадоў;

10) з’яўляецца Галоўнакамандуючым Узброенымі Сіламі Рэспублікі Беларусь; прызначае на пасады і вызваляе ад пасад вышэйшае камандаванне Узброеных Сіл;

11) па прадстаўленні Савета Міністраў надае вышэйшыя воінскія званні;

12) уводзіць на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь у выпадку ваеннай пагрозы або нападу ваеннае становішча, аб’яўляе поўную або частковую мабілізацыю з унясеннем у двухдзённы тэрмін прынятага рашэння на разгляд Вярхоўнага Савета;

13) штогод звяртаецца з Пасланнем да Вярхоўнага Савета і народу Беларусі аб становішчы ў дзяржаве; мае права ўдзельнічаць у пасяджэннях Вярхоўнага Савета і яго органаў;

14) падпісвае законы Рэспублікі Беларусь і рашэнні нацыянальных рэферэндумаў;

15) у парадку, устаноўленым Канстытуцыяй, мае права вярнуць закон са сваімі пярэчаннямі ў Вярхоўны Савет;

16) валодае правам заканадаўчай ініцыятывы;

17) вырашае пытанні аб наданні грамадзянства Рэспублікі Беларусь і яго спыненні, а таксама аб прадастаўленні прытулку;

18) па прадстаўленні Савета Міністраў узнагароджвае дзяржаўнымі ўзнагародамі, прысвойвае класныя чыны, званні;

19) ажыццяўляе памілаванне або змякчэнне пакарання асуджаных;

20) фарміруе офіс Прэзідэнта, які забяспечвае яго дзейнасць;

21) утварае, рэарганізуе і ліквідуе Раду Бяспекі, а таксама іншыя кансультатыўна-дарадчыя органы пры Прэзідэнце;

22) прызначае прадстаўніка Прэзідэнта ў Вярхоўным Савеце і іншых службовых асоб, пасады якіх вызначаюцца законам;

23) ажыццяўляе іншыя паўнамоцтвы, ускладзеныя на яго Канстытуцыяй.

Артыкул 116. Прэзідэнт для рэалізацыі сваіх паўнамоцтваў на аснове і ў адпаведнасці з Канстытуцыяй і законамі выдае ўказы і распараджэнні, якія маюць абавязковую сілу на ўсёй тэрыторыі Рэспублікі Беларусь.

Указы і распараджэнні Прэзідэнта не павінны супярэчыць Канстытуцыі і законам Рэспублікі Беларусь.

Для надання юрыдычнай сілы ўказам Прэзідэнта для рэалізацыі паўнамоцтваў пунктаў 4, 11, 17 і 18 артыкула 116 Канстытуцыі, яны павінны быць падпісаны Прэм’ер-міністрам або адпаведным міністрам.

Калі падчас ваеннага становішча Вярхоўны Савет не можа сабрацца на пасяджэнне, Прэзідэнт па прапанове Савета Міністраў выдае ўказы з сілай закона ў аб’ёме і ў межах, вызначаных Канстытуцыяй і законам. Гэтыя ўказы падлягаюць зацвярджэнню Вярхоўным Саветам на бліжэйшым пасяджэнні.

Артыкул 117. Прэзідэнт не можа займаць іншыя пасады, атрымліваць акрамя заработнай платы грашовыя ўзнагароды, за выключэннем ганарараў за творы навукі, літаратуры і мастацтва.

Прэзідэнт прыпыняе сяброўства ў палітычных партыях, іншых грамадскіх аб’яднаннях, якія маюць палітычныя мэты, на ўвесь тэрмін паўнамоцтваў.

Артыкул 118. Прэзідэнт можа ў любы час падаць у адстаўку. Адстаўка Прэзідэнта прымаецца Вярхоўным Саветам.

Прэзідэнт можа быць датэрмінова вызвалены ад пасады пры працяглай няздольнасці па стану здароўя выконваць свае абавязкі. Рашэнне аб датэрміновым вызваленні Прэзідэнта ад пасады прымаецца большасцю не менш як у дзве траціны галасоў ад ліку абраных дэпутатаў Вярхоўнага Савета на падставе заключэння спецыяльна створанай камісіі.

Прэзідэнт можа быць зняты з пасады ў выпадку парушэння Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь. Пытанне аб зняцці Прэзідэнта можа быць пастаўлена па прапанове не менш чым адной траціны ад ліку абраных дэпутатаў Вярхоўнага Савета. Заключэнне аб факце парушэння Прэзідэнтам Канстытуцыі даецца Канстытуцыйным Судом.

Рашэнне аб зняцці Прэзідэнта з пасады прымаецца большасцю не менш як у дзве траціны галасоў ад ліку абраных дэпутатаў Вярхоўнага Савета на падставе заключэння Канстытуцыйнага Суда, які пацвярджае факт парушэння Прэзідэнтам Канстытуцыі.

Прэзідэнт можа быць адхілены ад пасады ў сувязі з учыненнем дзяржаўнай здрады або іншага цяжкага злачынства. Рашэнне аб вылучэнні абвінавачвання і яго расследаванні прымаецца па прапанове не менш як адной траціны ад ліку абраных дэпутатаў Вярхоўнага Савета, калi за яго прагаласавала не менш як дзве трэці ад ліку абраных дэпутатаў Вярхоўнага Савета. Расследаванне па вынесеным абвінавачанні ва ўстаноўленыя тэрміны праводзіць спецыяльны пракурор, прызначаны Вярхоўным Саветам.

Па заканчэнні расследавання спецыяльны пракурор прадстаўляе Вярхоўнаму Савету абвінаваўчае заключэнне ў дачыненні Прэзідэнта або пастанову аб спыненні расследавання на падставах, устаноўленых законам. У выпадку прадстаўлення абвінаваўчага заключэння Вярхоўны Савет большасцю ў дзве траціны галасоў ад ліку абраных дэпутатаў Вярхоўнага Савета прымае рашэнне аб адхіленні Прэзідэнта ад пасады.

На час расследавання, падрыхтоўкі абвінаваўчага заключэння Вярхоўны Савет большасцю галасоў ад ліку абраных дэпутатаў часова адхіляе Прэзідэнта ад пасады.

Непрыняцце Вярхоўным Саветам рашэння аб адхіленні Прэзідэнта ад пасады на працягу месяца з дня паступлення абвінаваўчага заключэння спецыяльнага пракурора азначае спыненне працэдуры па адхіленні Прэзідэнта ад пасады. Паўторнае ўзбуджэнне працэдуры па адхіленні Прэзідэнта ад пасады па тых жа падставах не дапускаецца.

Артыкул 119. У выпадку вакансіі пасады Прэзідэнта, немагчымасці выканання ім сваіх абавязкаў на падставах, прадугледжаных Канстытуцыяй, яго паўнамоцтвы да прынясення Прысягі новаабраным Прэзідэнтам выконвае Старшыня Вярхоўнага Савета. У гэтым выпадку паўнамоцтвы Старшыні Вярхоўнага Савета пераходзяць да першага намесніка Старшыні Вярхоўнага Савета.

Артыкул 120. Парадак ажыццяўлення Прэзідэнтам сваіх паўнамоцтваў, фінансавае, матэрыяльнае і іншае забеспячэнне Прэзідэнта вызначаюцца законам.

ГЛАВА 5

САВЕТ МІНІСТРАЎ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ

Артыкул 121. Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь — урад — з’яўляецца найвышэйшым калегіяльным органам выканаўчай улады.

Савет Міністраў падсправаздачны Вярхоўнаму Савету і нясе салідарную адказнасць перад ім за сваю дзейнасць.

Савет Міністраў складае свае паўнамоцтвы перад новавыбраным Вярхоўным Саветам на яго першым пасяджэнні.

Артыкул 122. Савет Міністраў складаецца з Прэм’ер-міністра, яго намеснікаў і міністраў. Члены Савета Міністраў нясуць перад Вярхоўным Саветам індывідуальную адказнасць у сферы сваіх паўнамоцтваў.

Члены Савета Міністраў не могуць займаць іншыя пасады, уваходзіць у праўленне або савет камерцыйнай арганізацыі, атрымліваць акрамя заработнай платы грашовыя ўзнагароды, за выключэннем выкладчыцкай дзейнасці, ганарараў за творы навукі, літаратуры і мастацтва. Закон можа вызначыць іншыя віды дзейнасці, якія члены Савета Міністраў не могуць ажыццяўляць.

Працай Савета Міністраў кіруе Прэм’ер-міністр.

Прэм’ер-міністр і намеснікі прэм’ер-міністра могуць таксама выконваць функцыі міністра.

Кандыдатура на пасаду Прэм’ер-міністра ўносіцца ў Вярхоўны Савет Прэзідэнтам пасля кансультацый з кіраўнікамі парламенцкіх фракцый не пазней за адзін месяц з дня першага паседжання новаабранага Вярхоўнага Савета, або з дня, калі Вярхоўны Савет адмовіў у даверы Савету Міністраў.

Рашэнне аб зацвярджэнні Прэм’ер-міністра на пасадзе прымаецца Вярхоўным Саветам не пазней як праз два тыдні з дня ўнясення прапановы Прэзідэнтам. Калі прадстаўленая Прэзідэнтам кандыдатура на пасаду Прэм’ер-міністра не атрымае падтрымкі дэпутатаў Вярхоўнага Савета, Прэзідэнт у сямідзённы тэрмін прадстаўляе іншую кандыдатуру. У выпадку паўторнага адхілення прапанаванай Прэзідэнтам кандыдатуры на пасаду Прэм’ер-міністра права вылучэння кандыдатуры на пасаду Прэм’ер-міністра пераходзіць да Вярхоўнага Савета. Рашэнне аб зацвярджэнні Прэм’ер-міністра на пасадзе прымаецца Вярхоўным Саветам большасцю галасоў ад канстытуцыйнага складу.

Калі ў двухтыднёвы тэрмін з дня пераходу права на вылучэнне кандыдатуры на пасаду Прэм’ер-міністра да Вярхоўнага Савета ён не зацвердзіць на пасадзе Прэм’ер-міністра, Прэзідэнт мае права прызначыць выканаўцу абавязкаў Прэм’ер-міністра і прыняць рашэнне аб датэрміновых выбарах Вярхоўнага Савета.

Прэм’ер-міністр у двухтыднёвы тэрмін пасля зацвярджэння на пасадзе прадстаўляе Вярхоўнаму Савету прапанову па складзе Савета Міністраў і праграму ўрада. Вярхоўны Савет зацвярджае склад Савета Міністраў большасцю галасоў ад канстытуцыйнага складу.

Артыкул 123. Савет Міністраў або любы член Савета Міністраў маюць права заявіць аб сваёй адстаўцы, калі лічаць немагчымым выкананне ўскладзеных на іх абавязкаў.

Прэм’ер-міністр можа паставіць перад Вярхоўным Саветам пытанне аб даверы Савету Міністраў Рэспублікі Беларусь або члену Савета Міністраў. Дэпутаты Вярхоўнага Савета ў колькасці не менш за адну чвэрць ад ліку абраных дэпутатаў таксама маюць права паставіць перад Вярхоўным Саветам пытанне аб даверы Савету Міністраў. Пытанне аб даверы або адмове ў даверы можа быць пастаўлена на галасаванне не раней чым пасля заканчэння 7 дзён з дня яго ўнясення і прымаецца Вярхоўным Саветам большасцю галасоў ад канстытуцыйнага складу.

Калі Вярхоўны Савет адмаўляе ў даверы Савету Міністраў, Савет Міністраў складае свае паўнамоцтвы. Калі Вярхоўны Савет адмаўляе ў даверы члену Савета Міністраў, член Савета Міністраў складае свае паўнамоцтвы. Вынясенне вотуму недаверу Прэм’ер-міністру, у тым ліку і ў выпадку выканання ім абавязкаў міністра, азначае вынясенне вотуму недаверу Савету Міністраў. Калі Вярхоўны Савет адмовіў у даверы Савету Міністраў, у гэтым выпадку ўнясенне прапаноў аб кандыдатуры на пасаду Прэм’ер-міністра і прызначэнне Савета Міністраў праводзяцца ў парадку, прадугледжаным часткамі чацвёртай, пятай і шостай артыкула 122 Канстытуцыі.

Паўторная прапанова пытання аб даверы Савету Міністраў Рэспублікі Беларусь або члену Савета Міністраў можа быць унесена ў Вярхоўны Савет не раней чым пасля заканчэння шасці месяцаў з дня ўнясення папярэдняй прапановы.

Галасаванне па пытанні аб даверы Савету Міністраў Рэспублікі Беларусь або члену Савета Міністраў не можа праводзіцца ў першыя тры месяцы пасля зацвярджэння Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь або члена Савета Міністраў і ў апошнія шэсць месяцаў тэрміну паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета.

Пры выказванні двухразовага вотуму недаверу Савету Міністраў на працягу года Прэзідэнт можа распусціць Вярхоўны Савет і прызначыць новыя выбары.

У выпадку добраахвотнай адстаўкі або вотуме недаверу Савет Міністраў па даручэнні Прэзідэнта працягвае часова выконваць свае паўнамоцтвы да фарміравання новага складу Савета Міністраў.

Артыкул 124. Савет Міністраў:

1) кіруе працай міністэрстваў і іншых органаў выканаўчай улады, устаноўленых законам;

2) прымае меры па забеспячэнні выканання законаў і міжнародных дагавораў;

3) прымае меры па забеспячэнні правоў і свабод грамадзян, ахове ўласнасці і грамадскага парадку, барацьбе са злачыннасцю, абароне насельніцтва ад надзвычайных сітуацый прыроднага і тэхнагеннага характару;

4) распрацоўвае асноўныя напрамкі ўнутранай і знешняй палітыкі і прымае меры па іх рэалізацыі;

5) распрацоўвае і прадстаўляе Вярхоўнаму Савету праект дзяржаўнага бюджэту, арганізуе выкананне дзяржаўнага бюджэту і прадстаўляе справаздачу аб яго выкананні;

6) забяспечвае правядзенне адзінай эканамічнай, фінансавай, дзяржаўнай палітыкі ў галіне навукі, культуры, адукацыі, аховы здароўя, экалогіі, сацыяльнага забеспячэння і аплаты працы і іншых сферах грамадскага жыцця;

7) заключае міжнародныя дамовы, аднесеныя да яго кампетэнцыі;

8) арганізуе кіраванне дзяржаўнай уласнасцю, ажыццяўляе кантроль за рацыянальным выкарыстаннем прыродных рэсурсаў;

9) ажыццяўляе меры па забеспячэнні нацыянальнай бяспекі і абароназдольнасці;

10) адмяняе акты міністэрстваў і іншых органаў дзяржаўнага кіравання;

11) ажыццяўляе нагляд за законнасцю дзейнасці органаў мясцовага самакіравання ў межах і формах, вызначаных Канстытуцыяй і законамі;

12) ажыццяўляе іншыя паўнамоцтвы, ускладзеныя на яго Канстытуцыяй і законамі.

Савет Міністраў штогод прадстаўляе Вярхоўнаму Савету справаздачу аб дзейнасці ўрада, аб выкананні дзяржаўнага бюджэту, іншыя справаздачы, вызначаныя Канстытуцыяй і законам.

Члены Савета Міністраў могуць удзельнічаць у пасяджэннях Вярхоўнага Савета і яго камісій.

Паўнамоцтвы, парадак арганізацыі і дзейнасці, а таксама структура Савета Міністраў вызначаюцца законам.

Артыкул 125. Прэм’ер-міністр:

1) арганізуе работу Савета Міністраў і старшынствуе на яго пасяджэннях;

2) прадстаўляе Савет Міністраў;

3) падпісвае пастановы Савета Міністраў, выдае ў межах сваёй кампетэнцыі распараджэнні;

4) інфармуе Вярхоўны Савет аб асноўных напрамках дзейнасці Савета Міністраў і аб усіх яго найважнейшых рашэннях;

5) у выпадку стыхійнага бедства, катастрофы, а таксама беспарадкаў, што суправаджаюцца гвалтам ці пагрозай гвалту з боку групы асоб і арганізацый, у выніку якіх узнікае небяспека жыццю і здароўю людзей, тэрытарыяльнай цэласнасці і існаванню дзяржавы, уводзіць на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь або ў асобных яе мясцовасцях надзвычайнае становішча з унясеннем у двухдзённы тэрмін прынятага рашэння на разгляд Вярхоўнага Савета;

6) выконвае іншыя функцыі, звязаныя з арганізацыяй і дзейнасцю Савета Міністраў.

Прэм’ер-міністр прызначае двух членаў Савета Міністраў, якія маюць права замяшчаць прэм’ер-міністра ў яго адсутнасць або ў выпадку немагчымасці ім выконваць свае абавязкі. Парадак замяшчэння вызначае Прэм’ер-міністр, а ў выпадку адсутнасцi такога прадстаўлення Прэзідэнт даручае аднаму з членаў Савета Міністраў замяшчаць Прэм’ер-міністра на тэрмін не больш чым 60 дзён.

Артыкул 126. У мэтах кіравання асобнымі сферамі дзейнасці на падставе закона утвараюцца адпаведныя міністэрствы, якія распрацоўваюць палітыку і ажыццяўляюць кіраўніцтва даручанай ім сферы і нясуць за гэта адказнасць.

Міністр кіруе міністэрствам, вырашае пытанні, якія адносяцца да кампетэнцыі міністэрства, а таксама выконвае іншыя прадугледжаныя законамі функцыі.

Артыкул 127. Савет Міністраў у межах сваіх паўнамоцтваў на падставе Канстытуцыі і законаў выдае пастановы, якія маюць абавязковую сілу на ўсёй тэрыторыі Рэспублікі Беларусь.

Пастановы Савета Міністраў лічацца прынятымі, калі за іх прагаласавала большасць ад агульнай колькасці членаў Савета Міністраў.

Артыкул 128. Міністэрства ў рамках сваіх сфер дзейнасці і ўпаўнаважаныя прадстаўнікі Савета Міністраў у адпаведных адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінках ажыццяўляюць кантроль за аднолькавым выкананнем актаў заканадаўства органамі мясцовага самакіравання.

Упаўнаважаныя прадстаўнікі Савета Міністраў і міністэрства не маюць права ўмешвацца ў кампетэнцыю органаў мясцовага самакіравання і ажыццяўляюць свае паўнамоцтвы ў адпаведнасці з законам.

Упаўнаважаныя прадстаўнікі Савета Міністраў і міністэрства маюць права ва ўстаноўленым парадку прапанаваць органу мясцовага самакіравання адмяніць рашэнне, якое супярэчыць заканадаўству, або звярнуцца ў суд.

 ГЛАВА 6

СУДОВАЯ ЎЛАДА

Артыкул 129. Судовая ўлада ў Рэспубліцы Беларусь належыць судам.

Суды ў Рэспубліцы Беларусь з’яўляюцца незалежнымі.

Судовая сістэма Рэспублікі Беларусь грунтуецца на прынцыпах тэрытарыяльнасці і спецыялізацыі.

Утварэнне надзвычайных судоў забараняецца.

Судаўладкаванні, кампетэнцыі і парадак разгляду спраў у судах, удзел грамадзян у здзяйсненні правасуддзя вызначаюцца законам.

Артыкул 130. Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь разглядае справы:

1) аб адпаведнасці законаў, міжнародных дагаворных і іншых абавязацельстваў Рэспублікі Беларусь Канстытуцыі, міжнародна-прававым актам, ратыфікаваным Рэспублікай Беларусь;

2) аб адпаведнасці нарматыўных прававых актаў Прэзідэнта, Савета Міністраў, пастаноў Вярхоўнага Савета, іншых органаў дзяржаўнай улады і органаў мясцовага самакіравання Канстытуцыі і міжнародна-прававым актам, ратыфікаваным Рэспублікай Беларусь;

3) аб канстытуцыйнасці фармулёвак пытанняў, якія выносяцца на нацыянальны рэферэндум;

4) аб канстытуцыйнасці рашэння аб прызначэнні або аб адмове ў прызначэнні нацыянальнага рэферэндуму;

5) аб дазволе пытанняў па размежаванні кампетэнцыі паміж вышэйшымі органамі дзяржаўнай улады, а таксама паміж органамі дзяржаўнай улады і органамі мясцовага самакіравання;

6) аб парушэнні Прэзідэнтам Канстытуцыі.

Канстытуцыйны Суд дае афіцыйнае тлумачэнне Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь.

Канстытуцыйны Суд у адпаведнасці з законам прымае да разгляду скаргі кожнага ў выпадку парушэння яго канстытуцыйных правоў і свабод у нарматыўных прававых актах, выдадзеных органамі дзяржаўнай улады.

Да кампетэнцыі Канстытуцыйнага Суда могуць быць аднесены і іншыя пытанні, прадугледжаныя Канстытуцыяй.

Артыкул 131. Канстытуцыйны Суд складаецца з 15 суддзяў, якія прызначаюцца на пасаду Вярхоўным Саветам тэрмінам на 9 гадоў па прадстаўленні Прэзідэнта, Старшыні Вярхоўнага Савета, Старшыні Вярхоўнага Суда, якія прадстаўляюць па пяць кандыдатур суддзяў.

Суддзёй Канстытуцыйнага Суда можа быць абраны грамадзянін Рэспублікі Беларусь, які мае бездакорную рэпутацыю, вышэйшую юрыдычную адукацыю, агульнапрызнаныя дасягненні ў сферы права і які адпрацаваў па юрыдычнай спецыяльнасці не менш за 15 гадоў. Паўторнае абранне на пасаду суддзі Канстытуцыйнага Суда не дапускаецца.

Суддзі Канстытуцыйнага суда абіраюць таемным галасаваннем Старшыню і Намесніка Старшыні Канстытуцыйнага Суда тэрмінам на тры гады.

Склад Канстытуцыйнага Суда кожныя тры гады абнаўляецца на адну траціну. Суддзя Канстытуцыйнага Суда працягвае працаваць у Канстытуцыйным Судзе пасля заканчэння тэрміну сваіх паўнамоцтваў да моманту прызначэння свайго пераемніка. Па заканчэнні паўнамоцтваў суддзя мае права вярнуцца на пасаду, якую займаў да абрання ў Канстытуцыйны Суд, або на раўназначную пасаду.

Суддзі Канстытуцыйнага Суда пры выкананні сваіх абавязкаў незалежныя ад якога-небудзь дзяржаўнага інстытута, асобы або арганізацыі і кіруюцца толькі Канстытуцыяй.

Да ўступлення на пасаду і выканання сваіх абавязкаў суддзі Канстытуцыйнага Суда прыносяць у Вярхоўным Савеце прысягу на вернасць Рэспубліцы Беларусь і Канстытуцыі.

Суддзі Канстытуцыйнага Суда валодаюць такім жа правам недатыкальнасці асобы, як і дэпутаты Вярхоўнага Савета.

Парадак арганізацыі і дзейнасці Канстытуцыйнага Суда вызначаюцца законам.

Артыкул 132. У Канстытуцыйны Суд мае права звяртацца:

1) Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь;

2) Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь;

3) дэпутаты Вярхоўнага Савета ў колькасці не менш за адну пятую ад поўнага складу Вярхоўнага Савета;

4) Упаўнаважаны па правах чалавека;

5) органы мясцовага самакіравання ў выпадку прыцяснення правоў мясцовага самакіравання ў нарматыўных прававых актах, выдадзеных органамі дзяржаўнай улады;

6) суды ўсіх відаў і ўзроўняў па пытаннях аб адпаведнасці нарматыўных прававых актаў, якія падлягаюць выкарыстанню па пэўнай справе, Канстытуцыі;

7) кожны чалавек з канстытуцыйнай скаргай у выпадку парушэння яго канстытуцыйных правоў і свабод у нарматыўных прававых актах, выдадзеных органамі дзяржаўнай улады для праверкі іх канстытуцыйнасці ў парадку, устаноўленым законам.

Артыкул 133. Пытанні, аднесеныя да кампетэнцыі Канстытуцыйнага Суда, разглядаюцца ў адкрытых паседжаннях.

Рашэнні Канстытуцыйнага Суда прымаюцца большасцю галасоў ад агульнай колькасці суддзяў.

Рашэнні Канстытуцыйнага Суда абвяшчаюцца публічна, з’яўляюцца канчатковымі, абавязковымі для выканання і абскарджанню не падлягаюць.

Нарматыўны прававы акт (або яго частка), прызнаны Канстытуцыйным Судом не адпавядаючым Канстытуцыі, губляе юрыдычную сілу з дня, вызначанага ў рашэнні Канстытуцыйнага Суда.

Невыкананне рашэнняў Канстытуцыйнага Суда цягне адказнасць па закону.

Артыкул 134. Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь з’яўляецца найвышэйшай судовай інстанцыяй, якая ажыццяўляе правасуддзе па грамадзянскіх, крымінальных і іншых справах, не аднесеных да кампетэнцыі Канстытуцыйнага суда, ажыццяўляе перагляд рашэнняў ніжэйстаячых судоў, дае тлумачэнне законаў, рэалізуе іншыя паўнамоцтвы ў адпаведнасці з законам.

Нарматыўны прававы акт (або яго частка), прызнаны Вярхоўным Судом не адпавядаючым закону, губляе юрыдычную сілу з дня, вызначанага ў рашэнні Вярхоўнага Суда.

Артыкул 135. Суды ажыццяўляюць правасуддзе на аснове Канстытуцыі і прынятых у адпаведнасці з ёю законаў і іншых нарматыўных прававых актаў, а таксама міжнародных дамоваў.

Калі пры разглядзе канкрэтнай справы суд прыйдзе да вываду аб неадпаведнасцi нарматыўнага прававога акта Канстытуцыі, ён прымае рашэнне ў адпаведнасці з Канстытуцыяй. Калі суд сумняваецца адносна прымянення нарматыўнага прававога акта ў сувязі з яго магчымай неадпаведнасцю Канстытуцыі, то ён прымае рашэнне аб прыпыненні вытворчасці па справе і накіроўвае прадстаўленне ў Канстытуцыйны Суд аб прызнанні гэтага нарматыўнага прававога акта неканстытуцыйным.

Артыкул 136. Суддзямі могуць быць грамадзяне Рэспублікі Беларусь, якія дасягнулі 25 гадоў,  маюць вышэйшую юрыдычную адукацыю і паспяхова здалі кваліфікацыйны іспыт для заняцця пасады суддзі.

Законам могуць ўсталёўвацца дадатковыя патрабаванні да кандыдатаў на пасаду суддзі.

Артыкул 137. Суддзі пры ажыццяўленні правасуддзя незалежныя і падпарадкоўваюцца толькі Канстытуцыі і законам.

Умяшанне ў дзейнасць суддзяў па выкананні правасуддзя недапушчальнае і цягне за сабой вызначаную законам адказнасць.

Гарантыі незалежнасці і прававы статус суддзяў вызначаюцца законам.

Артыкул 138. Суддзі не могуць быць членамі палітычных партый і іншых арганізацый, якія маюць палітычныя мэты.

Суддзі не могуць ажыццяўляць прадпрымальніцкую дзейнасць, выконваць iншую аплатную работу, акрамя выкладчыцкай і навукова-даследчай, не звязанай з займаннем штатных пасад.

Артыкул 139. Суддзі займаюць пасады бестэрмінова, акрамя суддзяў Канстытуцыйнага Суда, сусветных суддзяў і суддзяў, якiя прызначаюцца на пасаду суддзі ўпершыню.

Першае прызначэнне на пасаду суддзі тэрмінам на пяць гадоў ажыццяўляецца Прэзідэнтам па прапанове Нацыянальнай рады правасуддзя.

Суддзі Вярхоўнага Суда прызначаюцца на пасаду Вярхоўным Саветам па прадстаўленні Нацыянальнага рады правасуддзя. Яны павінны мець стаж судовай практыкі не менш за 15 гадоў.

Усе іншыя суддзі, акрамя суддзяў Канстытуцыйнага Суда і сусветных суддзяў, прызначаюцца на пасады Нацыянальнай радай правасуддзя бестэрмінова, у парадку, устаноўленым законам.

Старшыня і намеснікі старшыні Вярхоўнага Суда абіраюцца на пасаду суддзямі Вярхоўнага Суда ў парадку, устаноўленым законам.

Законам можа быць прадугледжана абранне сусветнага суддзі на пасаду грамадзянамі, якія пражываюць на адпаведнай тэрыторыі. Паўнамоцтвы і парадак дзейнасці сусветных суддзяў вызначаюцца законам.

Артыкул 140. Суддзі вызваляюцца ад пасады ва ўстаноўленым законам парадку ў наступных выпадках:

1) па ўласным жаданні;

2) па заканчэнні тэрміну паўнамоцтваў або па дасягненні устаноўленага законам узросту;

3) пры абранні на іншую пасаду або пры пераводзе на іншую працу з іх згоды;

4) па рашэнні суда;

5) пры спыненні грамадзянства Рэспублікі Беларусь;

6) па стане здароўя ў выпадку немагчымасці выканання абавязку суддзі;

7) смерці суддзі.

Артыкул 141. Суддзі валодаюць недатыкальнасцю. Суддзя не можа быць затрыманы або арыштаваны па падазрэнні ў здзяйсненні злачынства, без згоды Нацыянальнай рады правасуддзя, за выключэннем выпадку, калі ён затрыманы на месцы здзяйснення цяжкага або асабліва цяжкага злачынства.

Артыкул 142. Разгляд спраў ва ўсіх судах адкрыты.

Слуханне спраў у закрытым судовым пасяджэнні дапускаецца толькі ў выпадках, вызначаных законам, з захаваннем усіх правіл судаводства.

Артыкул 143. Правасуддзе ажыццяўляецца на аснове спаборнасці і раўнапраўя бакоў.

Бакі і асобы, якія ўдзельнічаюць у працэсе, маюць права на абскарджанне рашэнняў, прыгавораў i iншых судовых пастаноў.

Артыкул 144. У мэтах забеспячэння самастойнасці і незалежнасці судовай улады, узаемадзеяння судоў з іншымі органамі дзяржаўнай улады, рашэнні іншых пытанняў, звязаных з судовай дзейнасцю, у парадку, устаноўленым законам, ствараюцца органы судзейскага самакіравання.

Органы судзейскага самакіравання фармуюцца судзейскай супольнасцю,  складаюцца з дзейных суддзяў, а таксама суддзяў, якія знаходзяцца ў адстаўцы.

Асноўнымі органамі судзейскага самакіравання з’яўляюцца: нацыянальны з’езд суддзяў Рэспублікі Беларусь, рэгіянальныя канферэнцыі суддзяў, Нацыянальная рада правасуддзя. Структура органаў судзейскага самакіравання вызначаецца законам.

Артыкул 145. Нацыянальная рада правасуддзя з’яўляецца пастаянна дзейным органам судзейскага самакіравання.

Дзве траціны Нацыянальнай рады правасуддзя абіраецца з’ездам суддзяў Рэспублікі Беларусь. Адна траціна Нацыянальнай рады правасуддзя абіраецца нацыянальнай калегіяй адвакатаў. Парадак абрання членаў Нацыянальнай рады правасуддзя вызначаецца законам.

Тэрмін паўнамоцтваў абраных членаў Нацыянальнай рады правасуддзя складае чатыры гады. Адна і тая ж асоба не можа займаць пасаду члена Нацыянальнай рады правасуддзя два тэрміны запар.

Згодна з законам, у органах судзейскага самакіравання ўтвараюцца структуры для забеспячэння адбору суддзяў, іх прафесійнай падрыхтоўкі, ацэнкі, разгляду спраў па іх дысцыплінарнай адказнасці, фінансавага і арганізацыйнага забеспячэння судоў і органаў судзейскага самакіравання.

Артыкул 146. Фінансаванне судоў ажыццяўляецца з дзяржаўнага бюджэту і павінна забяспечваць умовы працы і ўзнагароджвання суддзяў, адпаведныя высокаму статусу суда, а таксама аб’ёму іх абавязкаў.

РАЗДЗЕЛ V

МЯСЦОВАЕ САМАКІРАВАННЕ

Артыкул 147. Супольнасць грамадзян, якія пражываюць на тэрыторыі адзінкі мясцовага самакіравання, — грамада — валодае правам самастойна і пад сваю адказнасць вырашаць пытанні мясцовага значэння.

Мясцовае самакіраванне ажыццяўляецца грамадой як непасрэдна, так і праз органы мясцовага самакіравання ў парадку, устаноўленым законам.

Грамада спрыяе развіццю разнастайных прамых формаў удзелу грамадзян у мясцовым самакіраванні.

Кожная адзінка мясцовага самакіравання мае свой статут.

Артыкул 148. Размежаванне паўнамоцтваў паміж органамі дзяржаўнай улады і органамі мясцовага самакіравання, а таксама паміж органамі мясцовага самакіравання рознага тэрытарыяльнага ўзроўню рэгулюецца законам на аснове прынцыпаў субсідыярнасці і суразмернасці рэсурсаў аб’ёму паўнамоцтваў.

Дзяржава сумесна з органамі мясцовага самакіравання карэктуе фінансавае становішча адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак з дапамогай падаткаабкладання і вылучэння датацый, субсiдый i субвенцый.

Артыкул 149. Прадстаўнічыя органы мясцовага самакіравання абіраюцца грамадзянамі, якія пражываюць на адпаведнай тэрыторыі, тэрмінам на чатыры гады.

Чарговыя выбары прадстаўнічага органа мясцовага самакіравання праводзяцца ў другую нядзелю красавіка апошняга года паўнамоцтваў прадстаўнічага органа мясцовага самакіравання.

Дата датэрміновых выбараў прадстаўнічага органа мясцовага самакіравання прызначаецца Цэнтральнай выбарчай камісіяй на працягу дзесяці дзён з моманту прыняцця рашэння аб датэрміновых выбарах прадстаўнічага органа мясцовага самакіравання. Выбары павінны быць праведзены на працягу трох месяцаў пасля прыняцця рашэння аб датэрміновых выбарах.

Пачаткам тэрміну паўнамоцтваў прадстаўнічага органа мясцовага самакіравання з’яўляецца першае пасяджэнне новаабранага складу прадстаўнічага органа мясцовага самакіравання. З пачаткам гэтага пасяджэння заканчваецца тэрмін паўнамоцтваў раней абраных дэпутатаў прадстаўнічага органа мясцовага самакіравання.

Выканаўчыя органы мясцовага самакіравання фармуюцца прадстаўнічымі органамі мясцовага самакіравання і падсправаздачныя ім.

Органы мясцовага самакіравання не ўваходзяць у сістэму органаў дзяржаўнай улады.

Артыкул 150. Да выключнай кампетэнцыі прадстаўнічага органа мясцовага самакіравання адносяцца:

1) зацвярджэнне структуры выканаўчага органа мясцовага самакіравання;

2) абранне кіраўніка выканаўчага органа мясцовага самакіравання;

3) адмена рашэнняў выканаўчага органа мясцовага самакіравання ў выпадку неадпаведнасці іх заканадаўству;

4) зацвярджэнне мясцовага бюджэту і справаздачы аб яго выкананні;

5) вызначэнне парадку кіравання і распараджэння камунальнай уласнасцю;

6) прыняцце статута і зацвярджэнне сімвалаў адзінкі мясцовага самакіравання;

7) устанаўленне ў адпаведнасці з законам мясцовых падаткаў і збораў;

8) прызначэнне мясцовых рэферэндумаў.

Прадстаўнічы орган мясцовага самакіравання вырашае іншыя пытанні мясцовага значэння, аднесеныя законам да яго кампетэнцыі.

Артыкул 151. Даходы мясцовых бюджэтаў фармуюцца за кошт дзяржаўных і мясцовых падаткаў, непадатковых паступленняў у парадку, устаноўленым законам.

Дзяржава сумесна з органамі мясцовага самакіравання карэктуе фінансавае становішча адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак з дапамогай падаткаабкладання і вылучэнні датацый, субсiдый i субвенцый.

Выдаткі мясцовых бюджэтаў, звязаныя з выкананнем дзяржаўных паўнамоцтваў, а таксама тыя, якія ўзніклі з прычыны дзеянняў і рашэнняў органаў дзяржаўнай улады, кампенсуюцца ў поўным аб’ёме за кошт сродкаў дзяржаўнага бюджэту.

Артыкул 152. Рашэнні прадстаўнічых і выканаўчых органаў мясцовага самакіравання, прынятыя ў межах іх паўнамоцтваў, маюць на адпаведнай тэрыторыі абавязковую сілу.

Артыкул 153. Адзінкі мясцовага самакіравання маюць права супрацоўнічаць і ўступаць у аб’яднанні з іншымі адзінкамі мясцовага самакіравання для ажыццяўлення задач, якія ўяўляюць агульны інтарэс.

Артыкул 154. Нагляд за выкананнем органамі мясцовага самакіравання Канстытуцыі і законаў, а таксама кантроль за рэалізацыяй дэлегаваных дзяржавай паўнамоцтваў ажыццяўляецца дзяржаўнымі органамі ў парадку, устаноўленым законам.

Артыкул 155. Адзінкі мясцовага самакіравання і створаныя імі органы маюць права на судовую абарону.

Артыкул 156. Вярхоўны Савет па прапанове Савета Міністраў можа прыняць рашэнне аб датэрміновых выбарах прадстаўнічага органа мясцовага самакіравання ў выпадку парушэння Канстытуцыі. Рашэнне Вярхоўнага Савета аб датэрміновых выбарах прадстаўнічага органа мясцовага самакіравання уступае ў сілу пасля праверкі яго канстытуцыйнасці ў Канстытуцыйным судзе.

РАЗДЗЕЛ VI

Кантроль i нагляд

ГЛАВА 7

УПАЎНАВАЖАНЫ ПА ПРАВАХ ЧАЛАВЕКА

Артыкул 157. Упаўнаважаны па правах чалавека дзейнічае ў мэтах абароны правоў і свабод чалавека, прадугледжаных Канстытуцыяй і заканадаўствам Рэспублікі Беларусь.

Артыкул 158. Упаўнаважаным па правах чалавека можа быць абраны грамадзянін Рэспублікі Беларусь не маладзейшы за 35 гадоў, які мае веды ў галіне права, досвед праваабарончай дзейнасці і які валодае высокімі маральнымі якасцямі.

Упаўнаважаны па правах чалавека выбіраецца Вярхоўным Саветам тэрмінам на шэсць гадоў па выніках адкрытага конкурсу. Адна і тая ж асоба не можа быць абрана на пасаду Упаўнаважанага па правах чалавека больш чым на два тэрміны.

На час сваіх паўнамоцтваў Упаўнаважаны па правах чалавека прыпыняе сваё членства ў палітычных партыях і іншых грамадскіх аб’яднаннях, якія маюць палітычныя мэты.

Упаўнаважаны па правах чалавека не можа:

з’яўляцца дэпутатам Вярхоўнага Савета;

займаць іншыя пасады;

атрымліваць акрамя заработнай платы грашовыя ўзнагароды, за выключэннем выкладчыцкай дзейнасці, ганарараў за творы навукі, літаратуры і мастацтва.

Артыкул 159. Упаўнаважаны па правах чалавека мае права:

1) запытваць і атрымліваць ад дзяржаўных органаў, органаў мясцовага самакіравання, службовых асоб звесткі, дакументы і матэрыялы, неабходныя для рэалізацыі сваіх паўнамоцтваў;

2) атрымліваць тлумачэнні ад службовых асоб у час разгляду скаргаў;

3) бесперашкодна наведваць самастойна або сумесна з прадстаўнікамі кампетэнтных дзяржаўных органаў дзяржаўныя органы, вайсковыя часці, месцы папярэдняга зняволення і адбывання крымінальных пакаранняў і іншыя арганізацыі;

4) накіраваць рэкамендацыі любым органам або установам у рамках сваёй кампетэнцыі;

5) звяртацца ў суд і іншыя дзяржаўныя органы з заявай у абарону правоў і свабод, парушаных рашэннем або дзеяннем (бяздзейнасцю) дзяржаўнага органа, органа мясцовага самакіравання, службовай асобы, а таксама асабіста або праз свайго прадстаўніка ўдзельнічаць у судовым працэсе;

6) звяртацца ў Канстытуцыйны Суд з прапановай аб праверцы канстытуцыйнасці нарматыўных прававых актаў;

7) у выпадку масавых або грубых парушэнняў правоў чалавека, невыканання заключэнняў Упаўнаважанага па правах чалавека звяртацца ў Вярхоўны Савет з прапановай аб правядзенні парламенцкіх слуханняў або аб стварэнні парламенцкай камісіі па расследаванні фактаў парушэння правоў і свабод грамадзян.

Па выніках каляндарнага года Упаўнаважаны па правах чалавека на падставе разгледжаных матэрыялаў рыхтуе даклад аб сітуацыі з правамі чалавека ў Рэспубліцы Беларусь, які заслухоўваецца на пасяджэнні Вярхоўнага Савета. Даклады Упаўнаважанага па правах чалавека носяць публічны характар і падлягаюць апублікаванню. Па выніках абмеркавання даклада Вярхоўны Савет прымае пастанову.

Упаўнаважаны па правах чалавека можа мець іншыя правы і паўнамоцтвы, прадастаўленыя яму законам.

Артыкул 160. Для забеспячэння дзейнасці Упаўнаважанага па правах чалавека ствараецца Нацыянальны офіс па правах чалавека, які з’яўляецца дзяржаўным органам з правам юрыдычнай асобы.

Нацыянальны офіс па правах чалавека фінансуецца са сродкаў дзяржаўнага бюджэту. Каштарыс расходаў распрацоўваецца і выконваецца Нацыянальным офісам па правах чалавека самастойна.

Артыкул 161. Упаўнаважаны па правах чалавека пры ажыццяўленні сваіх паўнамоцтваў незалежны ад якіх-небудзь дзяржаўных органаў і службовых асоб.

Умяшальніцтва ў дзейнасць Упаўнаважанага па правах чалавека з мэтай паўплываць на яго рашэнне, а таксама перашкоды для дзейнасці Упаўнаважанага па правах чалавека ў іншай форме цягнуць за сабой адказнасць па законе.

Упаўнаважаны па правах чалавека не можа быць прыцягнуты да крымінальнай адказнасці, арыштаваны, іншым чынам пазбаўлены асабістай свабоды без згоды Вярхоўнага Савета, акрамя выпадкаў затрымання на месцы здзяйснення ім цяжкага або асабліва цяжкага злачынства. Крымінальная справа супраць Упаўнаважанага па правах чалавека можа быць узбуджана Генеральным пракурорам.

ГЛАВА 8

КАНТРОЛЬНАЯ ПАЛАТА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ

Артыкул 162. Кантрольная палата Рэспублікі Беларусь ажыццяўляе кантроль за выкананнем дзяржаўнага бюджэту, выкарыстаннем дзяржаўнай уласнасці.

Артыкул 163. Кантрольная палата ўтвараецца не пазней за 90 дзён з дня першага паседжання новаабранага Вярхоўнага Савета ў складзе Старшыні і яго членаў на тэрмін паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета.

Члены Кантрольнай палаты працуюць на прафесійнай аснове і па сваім службовым статусе прыраўноўваюцца да дэпутатаў Вярхоўнага Савета.

Паўнамоцтвы, структура, парадак арганізацыі і дзейнасці Кантрольнай палаты вызначаюцца законам.

Артыкул 164. У межах сваіх паўнамоцтваў Кантрольная палата ажыццяўляе кантроль за дзейнасцю Савета Міністраў і іншых органаў дзяржаўнага кіравання, Нацыянальнага банка, іншых дзяржаўных арганізацый.

Старшыня Кантрольнай палаты мае права ўдзельнічаць і быць заслуханым на пасяджэннях Савета Міністраў і Праўлення Нацыянальнага Банка па пытаннях, якія ўваходзяць у сферу яго паўнамоцтваў.

Артыкул 165. Кантрольная палата не радзей за адзін раз у год прадастаўляе справаздачу аб выніках кантрольнай дзейнасці Вярхоўнаму Савету.

Па даручэнні Вярхоўнага Савета Кантрольная палата прадастаўляе аналіз выканання дзяржаўнага бюджэту, дае заключэнне аб праекце дзяржаўнага бюджэту на наступны фінансавы год, прадастаўляе інфармацыю аб выніках кантролю дзейнасці Савета Міністраў, іншых органаў дзяржаўнага кіравання, Нацыянальнага банка, іншых дзяржаўных арганізацый.

ГЛАВА 9

ПРАКУРАТУРА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ

Артыкул 166. Пракуратура Рэспублікі Беларусь ажыццяўляе нагляд за выкананнем законаў у дзейнасці органаў дазнання і папярэдняга следства, у месцах папярэдняга зняволення і месцах пазбаўлення волі, прымае меры для прыцягнення вінаватых у здзяйсненні злачынстваў да крымінальнай адказнасці, падтрымлівае абвінавачанне ў судах па крымінальных справах, у прадугледжаных законам выпадках прымае меры да абароны правоў і свабод грамадзян, законных інтарэсаў юрыдычных асоб у судах.

У выпадках, прадугледжаных законам, Пракуратура ажыццяўляе расследаванне злачынстваў.

Артыкул 167. Пракуратура складае адзіную цэнтралізаваную сістэму з падпарадкаваннем ніжэйшых пракурораў вышэйшым і Генеральнаму пракурору Рэспублікі Беларусь.

Генеральны пракурор выбіраецца Вярхоўным Саветам тэрмінам на пяць гадоў. Кандыдатуру на пасаду Генеральнага пракурора прадстаўляе Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь.

Пасада пракурора несумяшчальная з якой-небудзь іншай дзяржаўнай або прыватнай пасадай, за выключэннем выкладчыцкай і навуковай дзейнасці.

Артыкул 168. Генеральны пракурор і ніжэйстаячыя пракуроры незалежныя ў ажыццяўленні сваіх паўнамоцтваў і кіруюцца толькі законам. У сваёй дзейнасцi Генеральны пракурор падсправаздачны Вярхоўнаму Савету.

Паўнамоцтвы, арганізацыя і парадак дзейнасці Пракуратуры вызначаюцца законам.

РАЗДЗЕЛ VII

ФІНАНСАВА-КРЭДЫТНАЯ СІСТЭМА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ

Артыкул 169. Фінансава-крэдытная сістэма Рэспублікі Беларусь уключае бюджэтную сістэму, банкаўскую сістэму, а таксама фінансавыя сродкі пазабюджэтных фондаў, прадпрыемстваў, устаноў, арганізацый і грамадзян.

На тэрыторыі Рэспублікі Беларусь праводзіцца адзіная бюджэтная, падатковая, грашова-крэдытная, валютная палітыка.

Артыкул 170. Бюджэтная сiстэма Рэспублiкi Беларусь уключае самастойны дзяржаўны бюджэт і самастойныя мясцовыя бюджэты.

Даходы бюджэтаў фармуюцца за кошт падаткаў, іншых абавязковых плацяжоў, якiя вызначаюцца законам, а таксама іншых паступленняў.

Размеркаванне дзяржаўных падаткаў і іншых абавязковых плацяжоў, паступленнi ад якiх поўнасцю або часткова накіроўваюцца ў мясцовыя бюджэты ў адпаведнасцi з законам, устанаўліваецца з улікам аб’ёму паўнамоцтваў органаў мясцовага самакіравання.

Міжбюджэтныя адносіны органаў дзяржаўнай улады і органаў мясцовага самакіравання рэгулююцца законам.

Дзяржаўныя расходы ажыццяўляюцца за кошт дзяржаўнага бюджэту ў адпаведнасці з яго расходнай часткай.

У адпаведнасці з законам у Рэспубліцы Беларусь могуць стварацца дзяржаўныя пазабюджэтныя фонды. Зацвярджэнне бюджэтаў дзяржаўных пазабюджэтных фондаў, справаздач аб іх выкананні і кантроль за іх выкарыстаннем праводзiцца ў парадку прадугледжаным для дзяржаўнага бюджэту.

Артыкул 171. Атрыманне дзяржавай і адзінкамі мясцовага самакіравання пазык і крэдытаў, а таксама прадастаўленне ім фінансавых гарантый і паручыцельстваў адбываюцца ў адпаведнасці з законам.

Забараняецца браць пазыкі, крэдыты або прадастаўляць фінансавыя гарантыі і паручыцельства, з прычыны якіх дзяржаўны доўг перавысіць дзве пятых валавога ўнутранага прадукту. Спосаб падліку валавога ўнутранага прадукту, а таксама дзяржаўнага доўгу вызначаецца законам.

Артыкул 172. Фінансавы год для ўсіх бюджэтаў на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь устанаўліваецца з 1 студзеня па 31 снежня.

Артыкул 173. Праект дзяржаўнага бюджэту складаецца Саветам Міністраў і ўносіцца на разгляд у Вярхоўны Савет не пазней чым за 90 дзён да завяршэння фінансавага года.

Артыкул 174. Праект дзяржаўнага бюджэту зацвярджаецца законам да пачатку новага фінансавага года.

Пры разглядзе праекта бюджэту Вярхоўны Савет можа павялічваць выдаткі толькі пры ўказанні крыніц фінансавання гэтых выдаткаў. Нельга змяншаць прадугледжаныя законамі выдаткі да ўнясення змяненняў у гэтыя законы.

Артыкул 175. Калі дзяржаўны бюджэт своечасова не зацвярджаецца, яго выдаткі на пачатку фінансавага года на кожны месяц не могуць перавышаць адну дванаццатую памеру выдаткаў дзяржаўнага бюджэту за папярэдні год. На працягу фінансавага года Вярхоўны Савет можа ўносіць змены ў бюджэт. Змены ў бюджэт ўносяцца ў тым жа парадку, у адпаведнасці з якім ён складаецца i зацвярджаецца.

Артыкул 176. Парадак складання, зацвярджэння і выканання бюджэтаў і дзяржаўных пазабюджэтных фондаў вызначаецца законам.

Артыкул 177. Справаздача аб выкананні дзяржаўнага бюджэту прадастаўляецца Саветам Міністраў на разгляд Вярхоўнага Савета не пазней як за пяць месяцаў з дня заканчэння справаздачнага фінансавага года разам з інфармацыяй аб стане дзяржаўнага доўгу.

Вярхоўны Савет разглядае прадастаўленую справаздачу і на працягу 90 дзён з дня прадастаўлення справаздачы прымае адпаведнае рашэнне.

Справаздачы аб выкананні мясцовых бюджэтаў падаюцца на разгляд адпаведных прадстаўнічых органаў мясцовага самакіравання ў вызначаны законам тэрмін.

Справаздачы аб выкананні дзяржаўнага і мясцовых бюджэтаў публікуюцца разам з прававымі актамі, прынятымі па выніках разгляду справаздач.

Артыкул 178. Банкаўская сістэма Рэспублікі Беларусь складаецца з Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь і іншых банкаў.

Нацыянальны банк з’яўляецца цэнтральным банкам і дзяржаўным органам Рэспублікі Беларусь, які адказвае за забеспячэнне цэнавай стабільнасці, абарону кошту нацыянальнай грашовай адзінкі і ўстойлівасць фінансавай сістэмы.

Нацыянальны банк рэгулюе крэдытныя адносіны, грашовае абарачэнне, вызначае парадак разлікаў, ажыццяўляе банкаўскі нагляд і валодае выключным правам эмісіі грошай.

Кіраўніцтва Нацыянальным банкам ажыццяўляецца Праўленнем банка ў складзе яго старшыні, намеснікаў старшыні і членаў. Старшыня Праўлення Нацыянальнага банка прызначаецца Вярхоўным Саветам тэрмінам на сем гадоў па прадстаўленні Прэзідэнта.

Парадак арганізацыі і дзейнасці Нацыянальнага банка, яго паўнамоцтвы, а таксама прававы статус старшыні Праўлення Нацыянальнага банка і падставы для яго вызвалення ад пасады вызначаюцца законам.

Артыкул 179. Нацыянальны банк самастойна вызначае параметры грашова-крэдытнай палітыкі.

Вярхоўны Савет штогод заслухоўвае даклад старшыні Нацыянальнага банка аб стане грашова-крэдытнай палітыкі ў краіне.

РАЗДЗЕЛ VIII

ЗМЯНЕННЕ КАНСТЫТУЦЫІ

Артыкул 180. Пытанне аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі разглядаецца Вярхоўным Саветам па ініцыятыве не менш як 150 тысяч грамадзян Рэспублікі Беларусь, якія валодаюць выбарчым правам, не менш за адну чвэрць ад ліку абраных дэпутатаў Вярхоўнага Савета, Прэзідэнта, Канстытуцыйнага Суда.

Артыкул 181. Праект закона аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі прадастаўляецца ў Вярхоўны Савет, які публікуе яго для ўсенароднага абмеркавання. Першае чытанне праекта закона ў Вярхоўным Савеце пачынаецца не раней чым праз месяц пасля яго апублікавання.

Закон аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі ў другім чытанні прымаецца большасцю галасоў не менш за тры пятыя ад выбраных дэпутатаў Вярхоўнага Савета не раней за тры месяцы пасля першага чытання з адкладаннем яго для далейшага прыняцця па адной з наступных працэдур:

1) у выпадку змяненняў у частку I «Асновы канстытуцыйнага ладу», раздзел III «Выбары. Рэферэндум», раздзел VIII «Змена Канстытуцыі» Закон аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі прымаецца нацыянальным рэферэндумам. Змяненне Канстытуцыі лічыцца прынятым, калі за гэтую змену прагаласавала большасць ад не менш трох пятых выбаршчыкаў, якія прынялі ўдзел у галасаванні;

2) у выпадку рашэння Вярхоўнага Савета аб прыняцці Закона аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі ў якасці тэрміновага пытання, Закон аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі прымаецца ў трэцім чытанні не раней чым праз месяц пасля другога чытання і лічыцца прынятым, калі за яго прыняцце прагаласавала большасць у тры чвэрці ад абраных дэпутатаў;

3) у астатніх выпадках Закон аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі прымаецца наступным складам Вярхоўнага Савета. Закон аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі лічыцца прынятым, калі наступны склад Вярхоўнага Савета ў першым чытанні большасцю не менш як тры пятых ад выбраных дэпутатаў Вярхоўнага Савета прагаласуе за яго прыняцце без зменаў.

Артыкул 182. Прыняты закон аб змене Канстытуцыі падпісваецца Прэзідэнтам і не пазней чым на працягу 5 дзён афіцыйна публікуецца. Калі ў названы тэрмін такі закон Прэзідэнтам не падпісваецца, гэты закон уступае ў сілу пасля яго падпісання Старшынёй Вярхоўнага Савета і афіцыйнага апублікавання. Закон аб змене Канстытуцыі уступае ў сілу не раней чым праз адзін месяц пасля яго прыняцця.

Артыкул 183. Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь не можа быць зменена, калі змены прадугледжваюць парушэнне абавязваючых палажэнняў міжнароднага права.

Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь не можа быць зменена ва ўмовах ваеннага або надзвычайнага становішча.

Праект закона аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі, які разглядаўся Вярхоўным Саветам і не быў прыняты, можа быць прадстаўлены ў Вярхоўны Савет не раней чым праз год з дня прыняцця рашэння па гэтым законапраекце.

РАЗДЗЕЛ IX

ПЕРАХОДНЫЯ І ЗАКЛЮЧНЫЯ ПАЛАЖЭННІ

Артыкул 184. Сапраўдная Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь уступае ў сілу на наступны дзень пасля афіцыйнага апублікавання вынікаў рэферэндуму.

Артыкул 185. Законы, іншыя прававыя акты або іх часткі, якія дзейнічалі на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь да прыняцця Канстытуцыі, сапраўдныя ў той меры, наколькі яны не супярэчаць Канстытуцыі і захоўваюць сваю сiлу да прызнання іх страціўшымі сілу ці да іх прывядзення ў адпаведнасць з палажэннямі Канстытуцыі.

Артыкул 186. Вярхоўны Савет на працягу аднаго года з дня абрання прымае змены і дапаўненні ў Выбарчы кодэкс Рэспублікі Беларусь, неабходныя для прымянення Канстытуцыі.

Артыкул 187. Пры прызначэнні членаў Цэнтральнай выбарчай камісіі ўпершыню пасля ўступлення ў сілу сапраўднай Канстытуцыі палова з іх прызначаюцца тэрмінам на тры гады, астатнія — тэрмінам на шэсць гадоў.

Пытанне, каго з членаў Цэнтральнай выбарчай камісіі прызначыць на тры гады і шэсць гадоў, вырашаецца шляхам лёсавання.

Артыкул 188. Тэрмін паўнамоцтваў суддзяў Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь мінае праз 30 дзён пасля першага пасяджэння Вярхоўнага Савета.

Суддзі Канстытуцыйнага Суда павінны быць абраны не пазней за 30 дзён пасля пачатку паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета.

Пры прызначэнні суддзяў Канстытуцыйнага Суда ўпершыню пасля ўступлення ў сілу сапраўднай Канстытуцыі пяцёра з іх прызначаюцца тэрмінам на тры гады, пяцёра — тэрмінам на шэсць гадоў і пяцёра — тэрмінам на дзевяць гадоў.

Пытанне, каго з суддзяў прызначыць на тры гады, шэсць гадоў і дзевяць гадоў, вырашаецца шляхам лёсавання.

Суддзі Канстытуцыйнага Суда, якія будуць прызначацца тэрмінам на тры гады і шэсць гадоў, пасля не менш чым трохгадовага перапынку могуць заняць гэтыя пасады яшчэ на адзін тэрмін паўнамоцтваў.

Артыкул 189. Уступленне ў сілу Канстытуцыі само па сабе не цягне спынення працоўных адносін работнікаў існуючых дзяржаўных органаў.

Варыянт: Уступленне ў сілу Канстытуцыі само па сабе не цягне аўтаматычнага спынення дзейнасцi дзяржаўных органаў, якiя не прадугледжаны дадзенай Канстытуцыяй, а таксама спынення працоўных адносін работнікаў дадзеных органаў.

Артыкул 190. Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь на працягу 2 гадоў з дня ўступлення ў сілу Канстытуцыі прадаставіць Вярхоўнаму Савету:

праекты законаў, неабходных для прымянення Канстытуцыі;

пералік міжнародных дамоваў, што ўключаюць палажэнні, якія не адпавядаюць Канстытуцыі.